Thứ Ba, 28 tháng 2, 2012

NGHI LỄ MỘT BUỔI TẾ ĐÌNH

Xưa kia tế đình các cụ thường rất cầu kỳ, trải qua nhiều thủ tục trong tế lễ. Tuy nhiên do thời gian và gián đoạn của lịch sử những nghi thức ấy không được ai trong làng ghi chép lại. Những thế hệ trước dần dần khuất xa và mang đi bao điều còn đến nay chưa được sáng tỏ. Trong khoảng hơn 10 năm gần đây, tế đình cũng đã được khôi phục, tuy nhiên thủ tục tế lễ ở ba đình cũng khác nhau, phần nhiều do tự biên tự diễn.

Năm 2011, tổ dân phố Lang Bầu đăng cai tổ chức tế đình Tiên Hường. Ban tổ chức đã tiến hành tế lễ theo nghi lễ xưa có sửa đổi cho phù hợp với không gian và văn hóa hiện nay. Xin trân trọng được giới thiệu trước nội dung tế lễ trước ngày tổ chức:

NGHI LỄ TẾ ĐÌNH

1- HÀNH  SƠ  HIẾN  LỄ

  ( Dâng lễ lần đầu )

1- Khởi chinh cổ : Đánh 3 hồi chiêng trống

2-Nhạc sinh tựu vị : Phường bát âm vào vị trí đồng thời nổi nhạc.

3- Chấp sự giả các tư kì sự : Ai nhận trách nhiệm phần nào thì chú tâm vào việc ấy.

4- Chủ tế , bồi tế  tựu vị: Chủ tế mặc áo đỏ, hai bồi tế mặc áo xanh  đi hai bên chủ tế theo nhịp trống chiêng, bát âm, từ vị trí tập kết đi vào, hai tay đan vào nhau đưa lên phía trước, mắt nhìn thẳng hướng ban thờ, đến chỗ chiếu qui định thì dừng lại , vái một vái rồi 2 tay đan nhau chấp vào bụng, đứng nghiêm trang .

5- Củ soát tế vật: Hai chấp sự giúp việc (mặc áó the khăn xếp )một người cầm nến đi trước, chủ tế đi giữa, một người cầm hương đi sau hướng dẫn chủ tế đi vòng quanh ban thờ xem xét lễ vật , sau khi xem xong , chủ tế lại đứng về vị trí cũ ( tay chấp vào bụng ).

6- Thượng hương : Chấp sự giúp việc (mặc áo the khăn xếp ) châm hương  đưa cho bồi tế , bồi tế đưa cho chủ tế , chủ tế cầm hương vái 1 vái rồi cắm lên bình , sau đó lùi về vị trí giữa 2 bồi tế .

7-Nghinh thần cúc cung bái: Chủ tế và 2 bồi tế cùng  khuỳnh tay ngai, ngón tay đan vào nhau , mắt nhìn lên ban thờ .

  Hô : Nhất bái  (Lễ xuống )        Hưng  (đứng lên )

Nhị bái         --                     --

Tam bái        --                    --

Tứ bái           --                   --

   Lễ tất : cùng vái 3  vái.

8- Giai quị : ( Cùng quỳ xuống) Chủ tế và bồi tế cùng quỳ xuống, tay đan chấp vào bụng.

9- Hành sơ hiến lễ : ( dâng lễ lần đầu )

Gồm 6 chấp sự mặc áo thụng xanh, , khuỳnh tay  ngai dâng lễ đi chậm rãi

khoan thai chân theo nhịp trống chiêng, tay đung đưa theo nhịp nhạc bát âm, khi 2 người đi trước đến ngang bồi tế thì dừng lại quay ngang đưa lễ cho bồi tế , bồi tế đưa cho chủ tế , chủ tế đưa cho chấp sự, ( người mặc áo the khăn xếp )  để lên ban thờ . Hai chấp sự  ( mặc áo thụng xanh  trong đoàn 6 người )dâng lễ xong thì lui về phía sau , đứng bên cạnh ,tay chấp vào bụng . ( Trong dẫn lễ thường là : 2 người đi trước là 2 cây nến , 2 người đi giữa là hương , hoa, 2 người đi sau là trầu, rượu ) .

Cứ lần lượt như vậy cho hết 3 cặp chấp sự dâng lễ .Sau khi chấp sự dẫn lễ xong  thì " Đông xướng" hô :

10-Bình thân phục vị :Chủ tế và bồi tế cùng đứng d ậy .

11- Chấp sự tựu vị :Chấp sự 6 người dẫn lễ đứng thành 2 hàng sau chủ tế và bồi tế .

12-Nghinh thần cúc cung bái : (Tất cả khuỳnh tay ngai,, ngón tay đan vào nhau, mắt nhìn lên ban thờ )

Nhất bái (lễ xuống)    Hưng (đứng lên )

Nhị bái                            Hưng  

Tam bái                         Hưng  

Tứ bái                              Hưng

13-Lễ tất :Tất cả cùng vái mỗi người 3  vái.

14- Chủ tế , bồi tế  nguyên vị : Chủ tế , bồi tế đứng nguyên .

15-Chấp sự dẫn lễ tựu vị : Chấp sự về vị trí ban đầu .

(Chú ý : Bước theo hàng ngang, không được quay lưng về phíá ban thờ .)

 HÀNH Á HIẾN LỄ

Nghi lễ tế lần hai

(Hành Á hiến lễ có nghĩa là người làm lễ đi hình chữ  "Á"  亞 để tế lễ)

Khi nghe tiếng hô " HÀNH Á HIẾN LỄ "  thì chiêng, trống, bát âm nổi lên cùng một lúc .

16-Chủ tế, bồi tế  nguyên vị :Chủ tế bồi tế   đứng nguyên vị trí tế lần 1 .

17- Giai quị (Cùng quì xuống)

18-Hiến lễ :Dâng lễ lần 2 giống như lần 1

19 Chấp sự tựu vị : Các chấp sự  (   6  chấp sự  mặc áo thụng xanh  ) đứng vào chiếu thành 2 hàng  sau chủ  tế và bồi tế .

20-  Chấp sự  giai quị: Các chấp sự quỳ xuống .

21- Chuyển chúc. Do chấp sự giúp việc đưa giá văn (đã dán sẵn bài văn tế) từ ban thờ xuống, đưa cho bồi tế , bồi tế  đưa cho chủ tế  (Chủ tế trực tiếp đọc ,hoặc đưa cho bồi tế đọc) . Yêu cầu giọng đọc ngân nga truyền cảm, có trống chiêng đệm theo.

22-Độc chúc   : Mỗi lần người đọc văn  ngắt câu thì tất cả những vị đang quỳ trên chiếu đều vái một vái , chiêng trống đệm theo..

23 - Hóa chúc : Chúc sự giúp việc hóa bài văn tế .

Sau khi hóa chúc xong "đông xướng " hô :

24 - Bình thân phục vị :Thì chủ tế ,bồi tế , chấp sự đều đứng dậy .

25-Tạ thánh  cúc cung bái : Tất cả cùng khuỳnh tay ngai, ngón tay đan vào nhau, mắt nhìn lên ban thờ .

                          Nhất bái ( lễ xuống )    Hưng (đứng dậy)

                          Nhị bái   (lễ xuống )     Hưng (đứng dậy)

                          Tam bái (lễ xuống )     Hưng (đứng dậy)

Tứ bái     (lễ xuống)     Hưng (đứng dậy)

 26- Lễ tất : cùng vái 3 vái.

27-Tựu vị :  Tất cả  đứng dãn đều sang 2 bên , 2 tay chấp vào bụng , đón các đoàn vào làm lễ .

HẾT

Ghi chú :Chữ in đậm do " Đông xướng- Tây xướng" hô .

SƯU  TẦM--SOẠN THẢO

Tháng 1- 2011

Chi Hội Người Cao Tuổi

Tổ Dân phố Lang-Bầu  TT Hương Canh

Chấp bút:  Trần Ngọc Bích. (1937)

[caption id="attachment_1025" align="aligncenter" width="925" caption="Tế đình Tiên Canh 2011"]Tế đình Tiên Canh 2011[/caption]

Thứ Hai, 27 tháng 2, 2012

CÁC NGHI THỨC TẾ LỄ TẠI ĐÌNH Ở HƯƠNG CANH

Xưa kia, Hương Canh là một tổng giàu có nhất trong vùng chung quanh đầm Vạc, vì thế mật độ các buổi tế lễ, hội hè đình đám đình đám cũng rất dày trong năm, trong đó tế ở đình là một trong những nghi thức thiêng liêng và quan trọng nhất.

Bài vè làng Cánh 1884 có viết:

"Tuy rằng tiếng ở nhà quê


Mà so với chốn kinh kỳ kém đâu


Quanh năm tục lệ cũng màu


Bước sang năm mới ra đầu tháng xuân"


Trong không khí rộn ràng của ngày hội rằm tháng hai chuẩn bị được tổ chức, chúng tôi xin giới thiệu các nghi thức tế ở đình tại Hương Canh xưa và nay, tiếp sau đó là loạt bài nghiên cứu về thành hoàng ở Hương Canh, các bài văn tế chữ Hán mà chúng tôi đã sưu tầm ghi chép tại được ở nơi đây.

Trước hết nói về nghi thức tế đình, nói đến tế đình là nói đến  đến Lễ Hội ở Hương Canh vì tế đình chính là phần lễ trước mỗi lần khai hội. Tế đình xưa ở ba đình Hương Canh có các dịp lễ chính như  sau:

- Tế đình rằm tháng hai có hội rước kiệu ra miếu Thượng  (15-2 âm lịch)


- Tế đình rằm tháng bảy có hội bơi chải trên sông Cánh (15-7 âm lịch).


- Tế đình rằm tháng 10 có hội xuống đồng  ở miếu Thượng (15-10 âm lịch)


Cụ giáo Phan đã tổng kết những ngày lễ hội ấy trong bài vè làng cánh rất cô đọng và súc tích:


Tháng hai có tiệc trai bàn


Cờ bay phấp phới ,quạt che rườm rà


Trong thì  trà tửu xưóng ca


Ngoài thì trai gái lượt là đua chen


Rõ ràng kẻ áo người xiêm


Khi ngày rước kiệu, khi đêm hát hò.


Tháng bảy tiệc ấy cũng to


Đại hồng kê phải chọn ,mưa cho cầu


Trên thì tế lễ linh đình


Dưới sông sáu chải dập dìu chải bơi


Ba ngày gắng sức đua tài


Khi thì giải dật, khi bơi giải đào


Thuyền con đây đó dập dìu


Quanh gò Miếu, lại cầu Treo những người


Hạ điền là tiệc tháng mười


Xôi hơn trăm cỗ, lợn vài mươi con


Bánh dầy ,rượu ngọt, cam ngon


Dân phong phú đã tiếng đồn rung rinh


Một năm ba tiệc linh đình


Tiệc nào tiệc ấy kể linh có ngàn 


Ngoài ra còn các lễ tế  khác như lễ cúng nghĩa sĩ hai trận vong, lễ  khao thứ vị,lễ kỳ an ...cũng được diễn ra ở ba đình hàng năm.

Ngày nay do yêu cầu cuộc sống và công việc của nhân dân nên các hội hè tế lễ có nhiều thay đổi, các lễ hội không được tổ chức như xưa. Do đó việc tìm hiểu những nghi lễ ở đình sẽ góp phần đánh giá, tìm hiểu phần nào đời sống tín ngưỡng của nhân dân làng Cánh xưa kia.

Tế đình rằm tháng 2
(Đang cập nhật)

Thứ Năm, 23 tháng 2, 2012

HƯƠNG CANH MỘT HƯỚNG ĐI THỜI HIỆN ĐẠI




HƯƠNG CANH MỘT HƯỚNG ĐI THỜI HIỆN ĐẠI


Việt Linh


Làng nghề truyền thống làm sao không bị mai một? Đó là câu hỏi khiến hàng trăm làng nghề truyền thống trên khắp vùng châu thổ sông Hồng trăn trở, với một Hương Canh thăng trầm.

Lao đao làng nghề







Nổi tiếng bởi nghề gốm và thường được lưu truyền với câu ca: “Gốm Hương Canh, gạch Bát Tràng, lụa Hà Đông”. Ngay từ khi còn được gọi bằng cái tên làng Tam Canh, gốm Hương Canh đã được gần xa biết đến với các vật dụng hàng ngày chum, vại, nồi niêu,… Những vật dụng “quê kiểng” ấy được sử dụng rộng rãi để rồi vượt ra khỏi ranh giới của con đê sông Hồng. Gốm Hương Canh có chất liệu sành đặc trưng mà chỉ ở Hương Canh mới có.

Nhưng nghề gốm Hương Canh giờ đây không phát triển như xưa. Người ta nhắc đến Hương Canh như một tiếng thở dài của quá khứ vàng son. Hương Canh nay chỉ còn lại hai nhà là giữ được nghề. Và có lẽ cũng vì cái hiếm hoi ấy nên người ta gọi những “thợ gốm” trước kia giờ là “nghệ nhân”: nghệ nhân Hải Ất và nghệ nhân Thanh Nhàn. Khi xóa bỏ bao cấp và hợp tác xã gốm tan rã, xã viên chưa kịp chuyển đổi, ngành nghề, bơ vơ. Thêm nữa, đồ nhựa tràn ngập thị trường, gốm bị lép vế. Dân Hương Canh quay sang làm ngói làm kế sinh nhai. Cả một thời gian dài làng chìm trong bụi than, tiếng công nông chạy ầm ĩ suốt ngày đêm và những lò nung ngói luôn luôn rực lửa… Đất canh tác nông nghiệp bị đào bới để làm thành những viên ngói. Nhưng rồi, thiên hạ lại thay những mái ngói đỏ rực bằng những loại mái khác có khả năng chịu đựng sự bào mòn của thời gian. Thẩm mỹ cũng đổi theo, nhiều người không thích lợp nhà bằng ngói nung thủ công nữa. Chính quyền cũng quản lý đất chặt chẽ hơn. Các lò ngói cũng theo đó mà giảm dần. Hương Canh lại một lần nữa loay hoay tìm hướng đi mới.







Một hướng đi thời hiện đại

Với sự năng động vốn có, người dân “kẻ cánh” (Hương Canh) cuối cùng cũng tìm ra cách kiếm sống mới sau những thăng trầm.







Khu công nghiệp Bình Xuyên quy mô lớn được đặt tại thị trấn Hương Canh với một trong sản phẩm là gốm. Đó là một lợi thế rất lớn cho người làng gốm. Không phải bận bịu với đất, với ngói. Nhiều thanh niên Hương Canh trở thành công nhân của các nhà máy sản xuất trong khu công nghiệp. Kéo theo sự phát triển của khu công nghiệp, hàng loạt hộ gia đình chuyển sang kinh doanh dịch vụ. Điều này đã tạo cho nơi đây bộ mặt mới. Cách đây chục năm người ta biết đến Hương Canh qua hình ảnh những chiếc công nông chở đất lao trên đường, những chiếc xe ô tô lặc lè ngói, những người đàn ông, đàn bà lem luốc bước ra từ lò nung ngói. Bây giờ, người Hương Canh đã diện những bộ cánh hợp thời và những ngôi nhà khang trang mọc lên, tường nhà không còn đen đúa bởi than đốt lò.







Nếu có ai đó luyến tiếc cho làng gốm Hương Canh xưa kia sẽ vẫn tìm được một thoáng Hương Canh thuở ấy qua những sản phẩm gốm của nghệ nhân Hải Ất, Thanh Nhàn.

Câu chuyện một làng gốm trở thành khu công nghiệp và dịch vụ gợi lên nhiều suy nghĩ trong quá trình phát triển của các làng nghề truyền thống Việt Nam…



NGÀY GIỖ TRẬN GIẶC CỜ ĐEN -TƯỞNG NHỚ TRUNG HỒN QUAN


Xin được thắp nén nhang thơm tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong trận chiến giữ xóm làng cách đây tròn 128 năm, mùng 2 tháng 2 năm Giáp Thân (1884)- mùng 2 tháng 2 năm Nhâm Thìn (2012),  nguyện cầu hương hồn các vị được yên nghỉ ngàn thu...

Xin cầu nguyện Đức Phật A Di đà cùng chư Phật tiếp dẫn hương hồn các vị  phiêu du miền cực lạc, người làng Cánh sẽ mãi không quên công ơn các vị.

Văn tế mùng 2 tháng 2

VĂN TẾ TRUNG HỒN QUAN


MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884)


DUY....


Tuế thứ   ... niên nhị nguyệt sơ nhị nhật.


Tỉnh ...... huyện .......xã


Tế chủ kỹ lão các chức đồng xã thượng hạ cẩn dĩ


Khiết sinh, tư thình, bạch phạn nhang đăng, thanh chước, thứ phẩm chi nghi cảm minh cốc vu.


Giáp Thân niên Trung Hồn Quan vị tiền viết:


Hoa thêu áo cổn, Lê triều hai biển đa phong


Ngọc sáng vàng tươi, thôn ổ trăm nhà vui vẻ.


Cảm các vị linh chư xưa.


Thủa ấy:


Bụi tung trời đất


Khói tỏa non sông


Cơ trời biển đổi,


Phân đảng tung hoành.



Lệnh Cần Vương chấp chính, trăm dân thi tài văn võ.


Khắp thiên hạ dân to xã nhỏ chưa có kỉ cương.


Tam Canh nhà mỹ tục thuần phong, sẳn nơi tự sở.


Tập già trẻ lập thành khoản sổ, kinh đệ duyệt y,



Phục kỳ công như thuận kỳ tư-


Thượng tắc hòa như hạ tắc mục.



Đương giữa lúc phong đăng hòa cốc -


Lại gặp thời lương túc binh cường,



Luật lệ làng xếp có kỷ cương -Việc phòng thủ đặt nền thứ tự


Ngoài kết ước từ bàng hiệp sức, phòng sự nguy nan.


Trong lập thành cờ ngũ oai nghiêm, một lòng chống giặc.



Trước hết đã khơi hào đắp lũy, vòm gác thả chông


Giữa trung quân hiệu lệnh thủ công, giao thông chuyển báo.


Tam Canh nhà ghi tên lịch sử, bia đá bảng vàng


Nơi nghĩa quân lắm lúc cầu an công thành danh toại.


Đương thủa lúc dân an quốc thái nào ngờ đâu biến giá vô thường.


Giặc họ Lưu hiệu lệnh Cờ Đen lập quân dư đảng.


Tế quan giả ngụy chân tư bản Tây tỉnh xâm lăng,


Xem Tam Canh có vẻ nghiêm đài để tâm kinh quá.


Sẵn phòng thủ nhất tâm kháng cự, quyết chí tử sinh


Dẫu quan thù mấy vạn hùng binh bách gia như nhất.


Nên:


Gái tiếp lương mà đắp lũy,


Trai gắng sức để thủ thành



Giặc họ Lưu phẫn trí tung hoành bổ vây trùng điệp.


Dân tuy nhỏ nhưng một lòng cự tuyệt quyết chiến không hàng.


Ôi lòng người nỡ phụ trung kiên, mà nhiều kẻ bạo tàn đàng khấu.


Thế giặc mạnh dĩ đa địch thiểu


Dân tuy hùng nhưng thiếu vũ trang


Đã vài phen quyết chiến đảm đang, bất ý bị cổng tan lũy bở.


Khi thành vỡ tên bay đạn lạc, khói biển mịt mù


Lúc quân tan hàng ngũ nhác nhơ, đất trời u ám.


Từ sinh nào quản một lòng giết giặc, nghĩa khí không sờn.


Dạ sắt gan vàng, hai chữ TRUNG-KIÊN lưu danh muôn thủa.


Nay dân xã nhớ ngày húy kị, mới qua cơn di tản hồi hương.


Nhớ ơn xưa chén rượu tuần nhang, dâng nhị vị đồng lai chứng giám.


Ủng hộ cho dân xã hoàn toàn, phù trì mọi gia môn khang thái.


Xin kính mời Canh Ngọ hồn quan


Cụ Tự Phúc Chân- Cụ Hiệu từ hiền đồng lai phối hưởng.


HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY.


(Làng Tiên Canh)




Thứ Hai, 20 tháng 2, 2012

NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI- NHỚ NGÀY GIỖ TRẬN GIẶC CỜ ĐEN Ở LÀNG CÁNH

Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch ở Hương Canh gọi là ngày giỗ trận giặc Cờ Đen hay còn gọi là  trận vong năm Giáp Thân.

Để có cái nhìn tổng quan về sự kiện này chúng tôi xin trình bày phần tìm hiểu  và nghiên cứu ở những khía cạnh sau:

I. NGUỒN GỐC XUẤT HIỆN  VÀ  SỰ HOẠT ĐỘNG QUÂN CỜ ĐEN Ở VIỆT NAM.

II. DIỄN BIẾN CỦA  SỰ KIỆN NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884).

III. DI VẬT VÀ VĂN HÓA Ở HƯƠNG CANH SAU NGÀY MÙNG 2 THÁNG 2 NĂM GIÁP THÂN (1884).

PHẦN I


 NGUỒN GỐC XUẤT HIỆN VÀ  SỰ HOẠT ĐỘNG QUÂN CỜ ĐEN Ở VIỆT NAM.


Quân Cờ Đen còn gọi là Hắc Kỳ Quân-黑旗軍 vốn là tàn quân của khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc do Hồng Tú Toàn lãnh đạo  cuối đời Thanh (1851-1864) ở Trung Quốc và có sự gia nhập của những đảng cướp gốc dân tộc Choang ở tỉnh Quảng Tây. Thủ lĩnh của toán quân này là Lưu Vĩnh Phúc-劉永福 (1837—1917), tự Uyên Đình, người Khâm Châu, Quảng Đông (nay thuộcQuảng Tây)

Sở dĩ gọi là Hắc Kỳ Quân vì Lưu Vĩnh Phúc ra lệnh cho quân dùng lá cờ đuôi nheo màu đen làm cờ hiệu. Lá cờ đen có chòm sao Bắc Đẩu hoặc chữ " LƯU"  luôn được giơ cao, đi đầu trong những cuộc hành quân của toán quân này.

Cuộc khởi nghĩa nông dân Thái Bình Thiên Quốc  sau 14 năm hoạt động (1851-1864)  bị triều đình phong kiến Mãn Thanh đàn áp đẫm máu; nhiều toán nghĩa quân  phải dạt vào miền Bắc nước ta  gây lên hoạ thổ phỉ ở nước ta cuối thế kỷ XIX,  đámtàn quân này có sự phân hoá thành nhiều dư đảng khác nhau:

Quân  “Cờ Trắng” do Bàn Văn Nhị  cầm đầu  cướp bóc nhân dân ở vùng Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Quảng Ninh. Quân  “Cờ Vàng” do  Hoàng Sùng Anh, Diệp Tài cầm đầu lại nổi lên cướp phá ở vùng Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang và các tỉnh phía Nam Trung Quốc.  Quân Cờ Đen ở vùng Sơn Tây  là toán quân mạnh nhất trong các toán cướp,  khi vào Việt Nam trên đường đi Cờ Đen cho gia nhập những toán cướp người Choang Quảng Tây, vào Việt Nam năm 1865

Ở miền Bắc quân Cờ Đen đụng độ với một nhóm thổ dân chống đối nhà Nguyễnvà giết thủ lĩnh của họ nên triều đình nên nhân cơ hội đó nhà Nguyễn ban cho Lưu Vĩnh Phúc chức vị Cửu phẩm bách hộ để tiếp tục công việc bình định vùng này.

[caption id="attachment_939" align="aligncenter" width="223" caption="Di ảnh Lưu Vĩnh Phúc và lá cờ đen được trưng bày ở Hữu Nghị Quan"][/caption]

Năm 1868 quân Cờ Đen kéo quân lên chiếm  châu Bảo Thắng, Lào Cai tự tiện thu thuế, khai khoáng, cướp bóc khắp nơi, quan quân nhà Nguyễn cũng không ngăn cản được.

Năm 1869, quân Cờ  Đen đánh tan tác quân Cờ Vàng,  do chiến thắng quân Cờ vàng mà quân Cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc chính thức được chính quyền nhà Thanh bảo trợ, ngược lại Lưu Vĩnh Phúc cũng xóa bỏ mặc cảm khi trước, hạ lệnh cho thủ hạ dóc tóc kiểu Mãn Châu để tỏ lòng trung thành với nhà Thanh.  Mặc dầu trước khi đó Lưu Vĩnh Phúc  là tội phạm nhà Thanh. Mặt khách quân Cờ Đen vẫn được triều đình Huế chu cấp lương bổng, vũ khí và trở thành đội quân đánh thuê cho triều đình Huế.

Ngày ngày 21 tháng 12 quân Cờ Đen phối hợp với quân triều đình Huế tiến đánh Hà Nội, sau khi Hà Nộibị Pháp chiếm ngày  20 tháng 11 năm 1873 . Đại úy Pháp là Garnier dẫn một toán quân ra chặn đánh nhưng bị giết chết tại Cầu Giấy.

Tới tháng 10 năm Giáp Tuất (1874), theo lời xin của Hoàng Kế Viêm, Lưu Vĩnh Phúc được thăng chức quyền Tam Tuyên quân vụ đề đốc tước vị nam, kiêm coi các đạo.

Ngày 25 tháng 4 năm 1882, Pháp  chiếm thành Hà Nội. Ngày 19 tháng 5 quân Cờ Đen từ  Sơn Tây kéo ra Hà Nội. Trung tá Pháp là Hen-ri Riviere chặn đánh ở Cầu Giấy, bị trúng đạn chết. Quân Cờ Đen cắt lấy đầu Riviere rồi rút về  Sơn Tây

Ngày 13 tháng 12 năm 1883, Pháp tấn công Sơn Tây, quân Cờ Đen thủ thành và bắn trả rất ác liệt, đôi bên cùng thiệt hai nặng, tới ngày 16 tháng 12 thành Sơn Tây thất thủ, quân Cờ  Đen rút về thành Hưng Hóa nay thuộc Tam Nông, Phú Thọ

Ngày  7 tháng 3 năm 1884 Phá tấn công Bắc Ninh, đến  ngày 13 chiếm được thành, quân Cờ Đen từ Hưng Hóa tới thì thành Bắc Ninh đã mất rồi nên lại kéo về Hưng Hóa. Trên đường đi Cờ Đen tràn vào Hương Canh thảm sát ngày 28 tháng 2 (tức mùng 2 tháng 2 âm lịch) và trên đường về tràn vào làng Mộ Đạo, nay thuộc xã Đạo Đức giết 200 người vào tháng 3 cùng năm ấy. Hiện còn tấm bia có tên "TUẪN NGHĨA ĐÀN" ghi lại sự kiện ấy.

Ngày 11 tháng 4 năm 1884 Pháp đánh thành Hưng Hóa đến ngày 12 tháng 4 quân  và Cờ Đen  rút về Lâm Thao rồi  Tuyên Quang.

Sau khi chiến tranh Pháp-Thanh (1884-1885) tại miền Bắc Việt Nam kết thúc Lưu Vĩnh Phúc phụng mệnh vua Quang Tự trở về Trung Quốc, bị ép phải giải tán quân Cờ Đen vào tháng 6 năm 1885. Số  quân lính không về Trung Quốc ở lại Việt Nam sẵn vũ khí quay ra làm giặc cướp và bị người Pháp dẹp trong năm sau 1886

[caption id="attachment_940" align="aligncenter" width="210" caption="Quân lính Cờ Đen"][/caption]

Tuy được sự bảo trợ của triều đình Huế và cũng đã nhiều lần phối hợp với quân triều đình chống Pháp. Nhưng về bản chất quân Cờ Đen xuất thân từ những toán cướp nên đi đâu cũng gây nên cảnh cướp bóc, dân chúng miền Bắc thời đó hết sức thống khổ .

Một võ tướng bấy giờ là Ông Ích Khiêm không đồng tình khi triều đình Huế mượn sức quân Cờ đen chống chọi với Pháp. Ông cũng chê trách các quan Việt bất tài, nên khi hữu sự phải nhờ vào người Tàu để đánh giặc. Ông có làm bài thơ trách cứ tinh thần ỷ lại của các quan trong triều:

Áo chúa cơm vua hưởng bấy lâu


Đến khi có giặc phải thuê Tàu


Từng phen võng giá mau chân nhẩy


Ðến buớc chông gai thấy mặt đâu


Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp


Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu


Ai ôi hãy chống trời Nam lại


Kẻo nửa dân ta phải cạo đầu


PHẦN II


 DIỄN BIẾN SỰ KIỆN NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN


(TỨC 28 THÁNG 2 NĂM 1884)


Sau khi thành Sơn Tây thất thủ, Lưu Vĩnh Phúc rút về thành Hưng Hóa .Về phía Pháp, sau khi hạ xong thành Sơn Tây quân Pháp ráo riết tấn công những thành trì khác ở miền Bắc. Ngày 20 tháng 2 năm 1884, Pháp cho quân đánh lấy Phả Lại, nơi mà sông Cầu, sông Đuống và sông Lục Nam hội tụ nhau. Mục tiêu tiếp theo của quân Pháp là thành Bắc Ninh. Tổng đốc Bắc Ninh là Trương Quang Đản đã nao núng, nên đã cho rút quân ra khỏi thành về đóng ở huyện Tiên Du. Cho nên lúc bấy giờ ở ngoại vi thành chỉ có tướng nhà Thanh là Triệu Ốc trấn giữ. Lưu Vĩnh Phúc ở Hưng Hóa nghe tin liền cho quân kéo đến Bắc Ninh ứng cứu quân Thanh ở Bắc Ninh.

Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch tức ngày 28 tháng 2 năm 1884  quân Cờ Đen đã đi đến huyện Yên Lãng, Sơn Tây và hạ trại ở Đồng Bói của làng Hương Canh, gần xã Tân Phong ngày nay.

Đã nghe về sự cướp bóc của toán quân này, chức sắc Hương Canh cử  Hồ Cố Công là một người Quảng Đông bán thuộc dạo, đang ngụ cư ở trong làng đến nói chuyện với Lưu Vĩnh Phúc, yêu cầu không cho quân lính vào làng.

Hồ Cố Công vâng mệnh chuẩn bị lễ lạt cùng mấy người khách là Sầm và Lường ra gặp Lưu Vĩnh Phúc ở doanh trại. Hồ Cố Công bẩm rằng: "Biết tướng quân vâng mệnh triều đình dẹp giặc Tây Dương, đường xa vất vả. Nhưng làng chúng tôi vốn đất chật người đông, nên không tiện bề tiếp đón. Phiền tướng quân đóng trại ngoài này, hết bao nhiêu gạo thịt làng xin cấp đủ. Duy có điều, chỉ xin tướng quân truyền lại cho quân sĩ chớ vào làng kẻo đàn bà trẻ con kinh sợ".

Vĩnh Phúc nghe vậy liền đồng ý ngay, truyền cho quân sĩ chỉ đóng trại ngoài đồng không được vào làng cướp phá, chỉ cắm trại nghỉ  qua đêm rồi sáng sớm mai lên đường.

Dẫu vậy  dân làng Hương Canh không chủ quan, làng  gọi người đi làm đồng về sớm, đóng tất cả các cổng làng. Trên các cổng làng đều có người canh gác cẩn thận đề phòng quân Cờ Đen vào làng.

"Việc binh ai dám hững hờ


Súng kề bờ luỹ ,giáo giơ mặt thành"


 Tuy đã đồng ý với làng Cánh về việc giới nghiêm, thế nhưng chiều ngày mùng hai tháng hai, vẫn có hai  lính Cờ Đen lởn vởn ở Cầu Treo, tìm đường qua cổng Treo để vào làng.

Người trưởng  ở Cầu Treo là Cai Vỏ, đang canh gác ở Cầu Treo thấy vậy, sẵn có chút hơi rượu trong người, ông liền dùng súng hỏa mai bắn chết một tên. Tên lính còn lại thoát chết chạy về báo tin với toán quân đang đóng ở Đồng Bói.

Lập tức ở trong làng nghe thấy tiếng kèn đồng của quân cờ đen thổi vọng về phía cổng làng ngày càng gần, tiếng kèn đó là tiếng của những chiếc kèn dài  của để thúc quân. Ba làng Cánh bị bao vây để trả thù cho tên  lính bị giết.

[caption id="attachment_951" align="aligncenter" width="217" caption="Kèn lệnh của quân Cờ Đen để thúc quân"][/caption]

Quân cờ đen sẵn súng ống lại đông về số lượng, bao vây kín vùng phía Đông Nam bờ lũy Hương Canh. Từ cổng cầu Treo , cổng Gợ  cho đến cổng Hính.  Những khẩu mã tràng (loại súng thần công nhỏ, có bánh xe kéo) liên tục nã vào các cổng làng.

Trong lũy Hương Canh cũng có một đội quân thiện chiến khoảng mấy trăm tráng đinh có sự rèn luyện không hề nao núng. Họ tập trung lại ở các cổng làng bị tần công, và biết rằng nếu không chiến đấu chống trả  thì   làng sẽ bị phá nát.

Trong bài vè quyển hai có tả lại cảnh chiến đấu;

"Ở ngoài nó đã giáp ranh


Dầu không,  nó cũng đánh mình chẳng tha


Ở trong phát hiệu đánh ra


Ở ngoài nó cũng can qua đánh vào


Ở trong thét đánh ào ào


Ở ngoài nó cũng bắn vào như mưa"


Quân Cờ Đen tiến sát  cổng làng thì, trên tầng những cổng ấy làng ấy những tráng đinh đã phục sẵn. Dùng súng hỏa mai bắn hạ, quân Cờ Đen tràn lên thì lập tức đã nhận hàng loạt những mảnh sành, gạch nung ném tới.


Sau nhiều đợt tấn công không thể phá nổi phòng thủ làng Hương Canh, quân Cờ Đen cho súng mã tràng bắn tới tấp. Những chiếc cổng làng hai tầng tám mái vốn được xây bằng gạch và vữa trộn mật mía rất vững chắc, trước hỏa lực của Cờ Đen cũng bị sạt mái, lở tường. Cuối cùng, sau hơn một tiếng cầm cự, cánh cổng Hính bị đổ nghiêng cũng là lúc quân Cờ Đen tràn vào ồ ạt. Các tráng đinh làng Tiên ra sức chặn đánh, nhưng trước số lượng mỏng hơn hẳn so với đối phương đã không chống đỡ nổi. Quân Cờ Đen đã giết hết những nghĩa sĩ ấy trước khi tràn vào các xóm.




[caption id="attachment_961" align="aligncenter" width="300" caption="Súng ống của Cờ Đen bỏ lại ở thành Sơn Tây"][/caption]

Khi tràn vào các xóm, quân Cờ Đen điên cuồng cướp bóc, đốt phá, cứ hễ gặp người là chém . Dân làng Hương Canh lúc đó chỉ biết chạy thoát thân trong hoảng loạn.


"Mắt trông ai chẳng kinh hoàng


Đường kia lối nọ ,chạy quàng chạy xiên


Người con yếu,kẻ vợ hèn


Ai ra đường ấy, ai nhìn được ai


Lơ thơ khóm trúc cành mai


Kẻ trong luỹ rậm, người ngoài ruộng sâu


Bờ ao, khóm đế , bụi lau


Kể chân bên Sở ,người đầu đỉnh non


Nười bế cái, kẻ bồng con


Thương thay ai chẳng kinh hồn rối gan


Trong hào, ngoài luỹ tan hoang


Ngói xô dậy đất, hoả quang rợp trời"


Tử thương bảy tám trăm người


Oan này có một, kêu trời nhưng xa 


Chỉ vì mất một mạng người mà quân Cờ Đen với bản chất chất của những tên thổ phỉ đã chém giết để trả thù điên cuồng, người trong làng phần bị giết chết, phần thì nhanh chân bỏ chạy, chỉ còn lại trẻ con người già yếu không chạy kịp đều, cả làng nháo nhác tiếng kêu khóc, trẻ con lạc mẹ lạc cha chạy khắp đường. Số quân cờ đen ở ngoài đồng cũng tràn cả vào làng, bắt gà,  giết lợn thổi cơm ăn.



Dường như đã hả cơn giận, cũng là lúc tối đến quân Cờ Đen mới cho nấu một vạc cháo hoa loãng ở giữa sân đình Tiên, bắt số trẻ con lạc bố mẹ dồn cả vào một chỗ rồi đơm ra bát đàn cho húp.Tuy hoảng sợ nhưng vì đói cả nên bọn trẻ cũng húp lấy hút để. Hễ đứa nào húp cháo nóng chỉ một chỗ là Cờ Đen phán định ấy là con nhà giàu, đứa nào húp xung quanh cho cháo nguội dần thì cho là con nhà nghèo. Những đứa chúng cho là con nhà giàu thì  liền dùng giáo nhọn đâm vào lưng đứa bé mà nhấc bổng lên trên trời. Đứa bé giãy giụa vì  quá đau đớn mà huơ tay huơ chân, khóc thảm thiết. Lính Cờ Đen cười ầm cả lên mà bảo: "Tý nheo (trẻ con)  đang múa đấy" rồi vứt xác trẻ con xuống giếng Nội ở đầu đình. Cả đứa chưa chết hẳn lẫn đứa chết cũng bị chết đuối hết, nước giếng đỏ ngầu màu máu,  xác tràn lên  gần đầy lên cả miệng giếng.


Đêm kinh hoàng ấy làng Cánh trở thành sẽ còn được dân làng Cánh mãi không thể quên trong nỗi hoảng sợ đến tột độ, người chạy thoát được không dám về không biết những người thân của mình hiện ra sao, còn hay bị đã bị giặc giết mất rồi.


Sáng ngày mùng 3 tháng 2 tức ngày 29 tháng 2, vì vẫn còn phải sang Bắc Ninh gấp quân Cờ Đen cũng rút ra khỏi làng, khi đi Cờ Đen bắt bớ những người còn sót lại trong làng gồng gánh phục dịch đi mãi theo đường cái quan.


"May sao phúc đến dân ta


Có ông Bang Ký với bà Tám Tương


Lễ quan Lưu với quan Lường


Trâu bò lại thả, dân làng được tha


Ngập ngừng khi trở về nhà


Đoạn trường lúc ấy nghĩ mà buồn tênh"


Khi ấy trong bài vè có kể ông Bang Ký và bà Tán Tương đứng ra xin cho làng dân làng, hiện chưa rõ lai lịch của hai người này là thế nào. Quân Cờ Đen cho thả những người bị bắt rồi kéo quân về tỉnh Bắc khi mặt trời vừa rạng.Sau khi quân Cờ Đen kéo đi, người làng Cánh trở về nhà tìm người thân chôn cất, hầu như nhà nào cũng có người chết, nhiều  người bị hết hết cả nhà không còn ai. Theo lời kể  cụ giáo Phan là tử thương chừng bảy tám trăm người cả ba làng.


PHẦN III


 DI VẬT VÀ VĂN HÓA Ở HƯƠNG CANH SAU NGÀY MÙNG 2 THÁNG 2 NĂM GIÁP THÂN (1884).


Những năm 90 trên ban thờ đình Tiên Canh có hai tấm trở đậu sơn son. Các cụ kể rằng xưa kia hai tấm này ở nhà thờ Quan Trung, khi nhà Quan Trung bị dỡ thì mới đưa lên trên ban.


Hai tấm ấy có dòng chữ :" HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY" một bức là Đông phối, một bức là Tây Phối. Trên đó được ghi kín chữ Hán là tên người làng Tiên đã hy sinh trong lần chống quân Cờ Đen tràn vào làng năm 1884. Những người ấy đa phần là lý trưởng, khán thủ.. có cả học trò và phụ nữ.


Xưa kia Đình Tiên Canh có hai dãy nhà thờ một dãy thờ Tiên Hiền chính là văn từ như ở những làng khác. Dãy nhà kia gọi là nhà thờ Quan Trung, thờ những nghĩa sĩ đã hy sinh bảo vệ xóm làng trong hai cuộc chiến đấu bảo vệ làng năm Canh Ngọ-1750 và Giáp Thân-1884.


Từ  đó mỗi năm nhằm ngày mùng 2 hai âm lịch ở tất cả các điếm đều tổ chức  cúng giỗ trận cho những người đã khuất trong trận vong năm ấy. Dân làng lại lấy cháo se bánh hòn để cúng như  đã làm đế cúng những người đã mất trong trận vong năm Canh Ngọ.




[caption id="attachment_1034" align="aligncenter" width="1024" caption="Giếng Nội đầu đình Tiên Canh - Nay đã bị lấp"][/caption]

Ở ba đình làng làm lễ cúng cho những nghĩa sĩ, riêng ở Đình Tiên, khi cúng người ta còn đổ một cháo se và bánh hòn xuống giếng Nội ,nơi mà những đứa bé vô tội năm Giáp Thân bị vứt xác xuống đây. Người ta kể lại mỗi khi ấy nước giếng Nội đang trong vắt bỗng đỏ ngầu, và đêm ấy  có tiếng trẻ con khóc trong sân đình Tiên. Có người cho rằng đó là oan hồn của những đứa trẻ về đây như  oán trách lũ giặc cướp vô lương  gây nên thảm cảnh ấy.


Trong sách vở rất ít tài liệu ghi lại sự kiện này. Chỉ có sách Địa Chí Vĩnh Yên xuất bản năm 1939 dưới thời thuộc Pháp (hiện lưu ở kho sách quý hiếm Thư viện Quốc gia trong phần liệt kê giặc giã tỉnh nhà có viết " Sau khi thất thủ thành Sơn Tây quân Cờ Đen Lưu Vĩnh Phúc tràn sang giết hại đốt phá các làng Hương Canh, Ngọc Canh, Tiên Canh mà quan ta không dám làm gì" .


Tuy rằng 128 năm trôi qua không phải là thời gian dài trong lịch sử nhưng chuyện ở làng đã trải qua 5 đời người và có thể lãng quên. Xin được nhắc lại chuyện xưa như lời nhắc nhở cho những thế hệ  sau này sinh ra trên vùng đất Hương Canh


Bắc Ninh mùng 2 tháng 2 âm  lịch


Trần Ngọc Đông- 0984518870


VĂN TẾ TRUNG HỒN QUAN

MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884)

DUY….

Tuế thứ   … niên nhị nguyệt sơ nhị nhật.

Tỉnh …… huyện …….xã

Tế chủ kỹ lão các chức đồng xã thượng hạ cẩn dĩ

Khiết sinh, tư thình, bạch phạn nhang đăng, thanh chước, thứ phẩm chi nghi cảm minh cốc vu.

Giáp Thân niên Trung Hồn Quan vị tiền viết:

Hoa thêu áo cổn, Lê triều hai biển đa phong

Ngọc sáng vàng tươi, thôn ổ trăm nhà vui vẻ.

Cảm các vị linh chư xưa.

Thủa ấy:

Bụi tung trời đất

Khói tỏa non sông

Cơ trời biển đổi,

Phân đảng tung hoành.

Lệnh Cần Vương chấp chính, trăm dân thi tài văn võ.

Khắp thiên hạ dân to xã nhỏ chưa có kỉ cương.

Tam Canh nhà mỹ tục thuần phong, sẳn nơi tự sở.

Tập già trẻ lập thành khoản sổ, kinh đệ duyệt y,

Phục kỳ công như thuận kỳ tư-

Thượng tắc hòa như hạ tắc mục.

Đương giữa lúc phong đăng hòa cốc -

Lại gặp thời lương túc binh cường,

Luật lệ làng xếp có kỷ cương -Việc phòng thủ đặt nền thứ tự

Ngoài kết ước từ bàng hiệp sức, phòng sự nguy nan.

Trong lập thành cờ ngũ oai nghiêm, một lòng chống giặc.

Trước hết đã khơi hào đắp lũy, vòm gác thả chông

Giữa trung quân hiệu lệnh thủ công, giao thông chuyển báo.

Tam Canh nhà ghi tên lịch sử, bia đá bảng vàng

Nơi nghĩa quân lắm lúc cầu an công thành danh toại.

Đương thủa lúc dân an quốc thái nào ngờ đâu biến giá vô thường.

Giặc họ Lưu hiệu lệnh Cờ Đen lập quân dư đảng.

Tế quan giả ngụy chân tư bản Tây tỉnh xâm lăng,

Xem Tam Canh có vẻ nghiêm đài để tâm kinh quá.

Sẵn phòng thủ nhất tâm kháng cự, quyết chí tử sinh

Dẫu quan thù mấy vạn hùng binh bách gia như nhất.

Nên:

Gái tiếp lương mà đắp lũy,

Trai gắng sức để thủ thành

Giặc họ Lưu phẫn trí tung hoành bổ vây trùng điệp.

Dân tuy nhỏ nhưng một lòng cự tuyệt quyết chiến không hàng.

Ôi lòng người nỡ phụ trung kiên, mà nhiều kẻ bạo tàn đàng khấu.

Thế giặc mạnh dĩ đa địch thiểu

Dân tuy hùng nhưng thiếu vũ trang

Đã vài phen quyết chiến đảm đang, bất ý bị cổng tan lũy bở.

Khi thành vỡ tên bay đạn lạc, khói biển mịt mù

Lúc quân tan hàng ngũ nhác nhơ, đất trời u ám.

Từ sinh nào quản một lòng giết giặc, nghĩa khí không sờn.

Dạ sắt gan vàng, hai chữ TRUNG-KIÊN lưu danh muôn thủa.

Nay dân xã nhớ ngày húy kị, mới qua cơn di tản hồi hương.

Nhớ ơn xưa chén rượu tuần nhang, dâng nhị vị đồng lai chứng giám.

Ủng hộ cho dân xã hoàn toàn, phù trì mọi gia môn khang thái.

Xin kính mời Canh Ngọ hồn quan

Cụ Tự Phúc Chân- Cụ Hiệu từ hiền đồng lai phối hưởng.

HAI KỲ GIỖ TRẬN Ở HƯƠNG CANH

Tại ban thờ quan trung đình Tiên Hường thuộc thị trấn Hương Canh xưa kia có 1 vế đối:


"TỰ CANH NGỌ CHÍ GIÁP THÂN VỊ NHỊ  BÁCH NIÊN  PHÙNG THỬ HỘI"


Về đối ấy có nghĩa là: Từ Canh Ngọ đến Giáp Thân, chưa đầy 200 năm lại gặp nạn này.

Hai sự kiện được nói đến đây chính là hai kỳ vỡ làng kéo theo hai cuộc thảm sát đẫm máu với dân làng Hương Canh, lần 1 vào năm Canh Ngọ 1750, lần 2 vào năm 1884. Chỉ trong 134 năm 134 năm dân ba làng đã phải chịu hai thảm họa, câu đối như nhắc nhở đến nỗi đau trong lịch sử làng, hàng trăm năm  sau lớp hậu sinh vẫn không khỏi xót xa trước những sự kiện ấy.

Các câu chuyện liên quan tới hai kỳ vỡ làng có rất nhiều tuy nhiên tóm tắt đại ý như sau:

- Năm Canh Ngọ tức năm 1750 vỡ làng lần thứ nhất:

-Cuối đời Hậu Lê, Nguyễn Danh Phương người làng Cói là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân ở trấn Sơn Tây, sau khi chiếm cứ được núi Thanh Lanh làm đại bản doanh, mở rộng địa bàn hoạt động về phía Thăng Long .Khi qua làng Hương Canh, gặp sự kháng cự quyết liệt của dân làng Hương Canh. Quân Nguyễn Danh Phương không thể vào trong làng vì làng có lũy tre bao bọc, hào sâu và đội quân giữ làng. Qua 7-8 năm bao vây . Ngày 29-4 năm Canh Ngọ (1750) Nguyễn Danh Phương cho quân đào địa đạo rồi chui lên ở Dãy Đánh Đòn gần đình Hương, tàn sát nhân dân. Hơn 600 dân làng  bị giết hại, một  số ít người chạy thoát chạy về làng Hạ Lôi. Danh Phương lấy Hương Canh làm Trung Đồn.  Năm 1751 Trịnh Doanh tấn công Nguyễn Danh Phương ở Hương Canh, Danh Phương thua chạy rồi bị bắt ở Tĩnh Luyện- Lập Thạch.

[caption id="attachment_1037" align="aligncenter" width="600" caption="Dãy Đánh Đòn, nơi xảy ra trận chiến giữa tráng đinh và quân Nguyễn Danh Phương 1750"][/caption]

Sáu tháng sau, dân làng Hương Canh quay về dựng lại làng đã bị tàn phá. Tưởng nhớ người đã khuất vì bị quân Danh Phương thảm sát, người làng làm cháo se bánh hòn cúng hàng năm trong đình làng. Từ đó ngày  29-4 dân làng gọi là Giỗ trận giặc thằng què

- Năm Giáp Thân tức năm 1884 vỡ làng lần thứ hai:

- Ngày 28/2 âm lịch năm Giáp Thân tức  ngày 28/2/1884. Quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc từ  thành Hưng Hóa (Tam Nông- Phú Thọ) kéo quân về ứng cứu Bắc Ninh khi Pháp tấn công thành Bắc Ninh. Khi qua làng Hương Canh liền cho quân nghỉ chân tại quán Hạnh. Làng Hương Canh đã cử người đến nói chuyện đề nghị không cho quân vào làng tránh gây xáo động xóm làng. Tuy nhiên chiều ngày 2-2 vẫn có quân lính Cờ Đen lảng vảng ở cổng làng . Một tuần đinh trong làng thấy vậy dùng súng hỏa mai bắn chết.  Quân Cờ Đen biết tin liền kéo quân  trả thù. Dân làng Hương Canh chống trả  quyết liệt. Tuy nhiên quân Cờ Đen có số lượng đông, sau một giờ tấn công, đã phá vỡ được cổng Hính tràn được vào làng, cướp của giết dân. Gần 7-8 trăm người bị giết và bị thương phần nhiều là tráng đinh và trẻ em.
Giếng Nội đầu đình Tiên Canh - Nơi Cờ Đen thảm sát dân làng năm 1884

Từ đó lấy ngày 2/2 là ngày  giỗ trận giặc Cờ Đen và cũng cúng những người chết trận bằng cháo se bánh hòn như  giỗ trận năm Canh Ngọ. Những người đã chiến đấu và bị hy sinh được thờ cúng trong ban thờ của đình gọi là Trung Hồn Quan.



Chúng  tôi xin được giới thiệu hai bài viết trên khi mà ngày giỗ trận Giặc Cờ Đen sắp tới.

1.Giỗ trận ngày 29-4 tức giỗ trận Giặc Thằng Què

2. Giỗ trận ngày 2-2 tức Giỗ trận giặc Cờ Đen

Chủ Nhật, 19 tháng 2, 2012

ĐÌNH TIÊN CANH QUA NHỮNG BỨC ẢNH TƯ LIỆU

Đình Tiên Canh được khởi dựng xây năm 1776 dưới triều Lê Cảnh Hưng, tuy nhiên gian đại bái được hoàn thiện năm Cảnh Thịnh thứ 7  dưới thời Tây Sơn (1799)

Hiện nay Đình Tiên Canh là ngôi đình còn lại duy nhất trong 3 đình chưa được trùng tu trong cụm đình Hương Canh, trong đình còn lưu lại nhiều bức chạm khắc gỗ  của thời Tây Sơn, có giá trị thẩm mỹ và lịch sử.

Trải qua gần  240 năm, quang cảnh đình Tiên đã thay đổi sơ với thời kỳ đầu, đặc biệt trong giai đoạn đất nước chiến tranh.

Xin giới thiệu một số bức ảnh chúng tôi sưu tầm tại thư viện Viện Viễn Đông Bác Cổ và các bức hình sưu tập khác:

[caption id="attachment_862" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Tiên Canh - Những năm 30 thế kỷ trước"][/caption]

Những năm 1938,  đình Tiên Canh soi bóng bên hồ Chạ Tiên, khi đó có tường bao hậu cung và tiền tế quét vôi trắng.

[caption id="attachment_864" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Tiên Hường những năm 90"][/caption]



Những năm 2000 - Cổng Đình được tô vẽ lại nét chữ Nho xưa sau nhiều năm bị vùi lấp dưới lớp vôi dày. Thật đáng tiếc vế phải đã vỡ mất, nên không đọc được. Ba chữ  đại tự là "CHIÊM KHỞI KÍNH"


Sân đình được sửa sang - tạo hai vườn hoa hai bên sân




[caption id="attachment_886" align="aligncenter" width="600" caption="Tòa tiền tế đình Tiên Canh"][/caption]

[caption id="attachment_868" align="aligncenter" width="600" caption="Trang trí bờ nóc đình Tiên Canh"][/caption]

[caption id="attachment_869" align="aligncenter" width="578" caption="Con gô trên mái đình"][/caption]

[caption id="attachment_872" align="aligncenter" width="600" caption="Nghê bằng đất nung vẫn hiên ngang trên bờ nóc nhà Đại Bái"][/caption]

ĐÌNH HƯƠNG CANH CÁC THỜI KỲ QUA NHỮNG BỨC ẢNH TƯ LIỆU

Đình Hương Canh vốn được xây dựng vào những năm đời vua Vĩnh Thịnh nhà Lê (1705-1729), tuy nhiên hình bóng ngôi đình để lại trong tâm trí người Hương Canh là ngôi đình được tu sửa vào đầu thể kỷ XX. Theo cụ Nguyễn Khắc Miễn (1919-1991) là đình được trùng tu năm 1922. Trong đợt tu sửa này có những công việc chính sau:

1 Sửa lại phương đình

2. Lên táng đình 1.5m

3 . Xây dựng tam quan, gồm 6 cột trụ (bị phá hủy những năm 1954-1960)

Chủ trì cho việc thi công đình là cụ trùm nước Nguyễn Khắc Lâm (1884-1943)

- Thợ cả là về mộc là một cụ ở làng Chi Đông

- Thợ ngõa do hai cụ Mục Khoa và cụ Mục Xuân đảm nhiệm.

- Chữ nghĩa trong đình, câu đối được sáng tác bởi cụ giáo Hiên (1884-1949)(Cụ Nguyễn Khắc Minh).



H1. Bức hình đình Hương Canh những năm 30 của thế kỷ XX. Khi đình mới hoàn thành trung tu



H2. Bức hình Đình Hương Canh năm 1938. So với hện nay, tam quan có 6 cột trụ và được xây sát với 7 bậc đá lên đình, khoảng san đình hện nay là một sân bán nguyệt, có tường bao thấp

Năm 1964 khi được công nhận là di tích lịch sử quốc gia. Đình Hương Canh được xây một tường bao ngoài và phá  quan điểm về phong thủy truyền thống. Tiền đình có một bức tường bao với hai cửa nhỏ.Ngoài ra trong lần trung tu này còn cắt tòa hậu cung của Đình, lát sân và tạo vườn cây cho đình làng

[caption id="attachment_904" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Hương Canh 1995"][/caption]



Kiến trúc này được giữ khoảng hơn 40 năm cho đến khi trùng tu đình Hương Canh lần gần đây nhất năm 2007.

Trong mắt tôi, đình Hương có lẽ đẹp nhất là trong khoảng những năm đầu thế kỷ XXI, vì khi đó đình làng đã được quan tâm hơn, tuy chưa tu bổ nhiều nhưng đã không còn tình trạng bụi bặm, mái ngói lô xô khi xưa. Và có lẽ khi đó tôi cũng đã đủ lớn để cảm thụ những vẻ đẹp của nghệ thuật truyền thống, hình ảnh ấy đã ngấm vào trong khối óc, từng miếng da, miếng thịt của tôi để rồi sẽ mãi mãi không quên. Đình Hương ơi!((Bức hình  tôi chụp năm 2005)

Năm 2007 được nguồn kinh phí quốc gia, đình Hương Canh được phục chế.

Công việc chính cho đợt tu bổ này là:

- Tháo toàn bộ khung đình, thay thể những phần gỗ đã mối mục.

- Nâng nền đình cao hơn trước 0.5m

- Làm lại tam quan đình.

- Xây bình phong đình.

Đình Hương Canh 2010 sau khi trùng tu

Toàn bộ công việc do công ty xây dựng chuyên về phục chế công trình văn hóa đảm nhệm. Đáng tiếc tam quan xây quá xấu, câu đối thì lủng củng,  nét chữ  Nho nguyệch ngoạc vô hồn.



Dẫu sao đời người là ngắn mà lịch sử của đình còn dài. Ta hãy nhìn về quá khứ và luôn tự hào về đình Hương Canh làng ta, một ngôi đình đẹp bặc nhất Bắc Việt Nam

Bắc Ninh 01.2012

Trần Ngọc Đông

Thứ Bảy, 18 tháng 2, 2012

ĐÌNH NGỌC CANH QUA NHỮNG BỨC ẢNH TƯ LIỆU

Đình Ngọc Canh được khởi dựng ngày 26-10 năm Gia Long thứ 12  Nguyễn (1813) bên cạnh ngôi đình cũ, ngày 5-5 năm sau (1814) thì hoàn thành mộc và ngõa, sau khi xây xong đình được để mộc. Mãi hơn 6 năm sau,  tháng 6 năm Minh Mạng thứ nhất(1820) làng mới cho sơn son thếp vàng, vẽ rồng phượng. Công việc trải qua 4 tháng mới xong.

Xưa kia đình Ngọc Canh có sàn và chưa được xây gạch  như bây giờ, việc xây gạch bao quanh chỉ xuất hiện thời hợp tác để làm kho.

Theo lời kể của người già trong làng đình Ngọc Canh đã từng suýt bị đốt cháy khi dân làng Ngọc định  đốt đình theo chỉ thị tiêu thổ kháng chiến trước tản cư của chính phủ.  Khi rơm đã chất vào đình,  có người thấy tiếc liền khuyên mọi người để lại  có khi giặc không phá, nên đình còn đến hiện nay.

Đình Ngọc Canh, được biết đến với nghệ thuật trạm khắc gỗ độc đáo đời Nguyễn, bức chạm nổi tiếng nhất là "Đánh cờ" hiện trưng bày ở bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Xin giới thiệu cũng mọi người những bức ảnh của Đình Ngọc Canh do chúng tôi sưu tầm và tuyển chọn.

[caption id="attachment_831" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Ngọc Canh những năm 90- Góc nhìn từ chùa Ngọc Sơn"][/caption]

Bức hình đình Ngọc Canh những năm thập kỷ 90, góc nhìn từ  nhà gác chính là đất chùa Ngọc Sơn xưa kia.



Chính diện đình Ngọc Canh,  lúc ấy đao đình đã bị sạt và được đắp mới bằng đất nung.

[caption id="attachment_1018" align="aligncenter" width="600" caption="Ban thờ đình Ngọc Canh 1998"][/caption]

Đình Ngọc Canh những năm 1998, đình được cung tiến bộ đồ thờ sau bao năm khói hương lạnh lẽo. Người ta cho đắp hai con hạc bằng vôi vữa, rất to nhưng xấu.  Trên cao ba chữ "TRUNG NGHĨA DÂN" vẫn sáng lên màu vàng son sau hơn hai thế kỷ.

[caption id="attachment_835" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Ngọc Canh năm 2000 khi đã được sửa sân đình, xây trụ biểu"][/caption]

[caption id="attachment_837" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Ngọc Canh- Năm 2005 - Sân đình xây thêm kỳ đài"]Đình Ngọc Canh- Năm 2005 [/caption]

Cửa võng đình Ngọc Canh trước khi trùng tu  2010

Đình Hương Canh những thời gian sau năm 2000, ban quản lý cho vẽ trên cột cái và bổ sung những tấm chạm khắc bị khuyết trên cửa võng, có thể thấy rằng tại hàng trên cùng và thứ 2 của của võng đều bị khuyết đã được bổ sung.

[caption id="attachment_1015" align="aligncenter" width="600" caption="Đình Ngọc Canh năm 2012 sau khi trùng tu giai đoạn đầu"][/caption]

[caption id="attachment_841" align="aligncenter" width="300" caption="Đánh cờ- Đình Ngọc Canh được trưng bày ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam"][/caption]

[caption id="attachment_839" align="aligncenter" width="202" caption="Đánh cờ đình Ngọc Canh được đưa vào tem bưu chính Việt Nam 1999"][/caption]

[caption id="attachment_854" align="aligncenter" width="400" caption="Hội làng- Chạm khắc đình Ngọc Canh"][/caption]

Thứ Năm, 16 tháng 2, 2012

NHỮNG CÂU ĐỐI Ở CỔNG CHÙA KÍNH PHÚC

Tam Quan chùa Kính Phúc làng Hương Canh được xây vào năm 1925, cùng lúc với làm nhà Tự Môn. Tam Quan có 3 cửa vòng, cửa chính cao rộng, hai cửa nách đối xứng nhỏ hơn nhiều. Tất cả đều có cánh cổng gỗ có con lăn.

Mọi người nói rằng chùa xưa có nhiều câu đối cả câu đối gỗ và câu đối trên tường, trụ , câu đối gỗ thì đã mất hết trong khoảng những năm tạm chiếm. Các cụ kể lại câu đối gỗ do người thập phương cung tiến, còn câu đối ở trên tường đa phần do cụ giáo Hiên (1884-1949) sáng tác và tự tay viết chữ . Tuy nhiên, những năm sau này   không thấy  ở cổng chùa có bất kỳ một câu đối nào. Tất cả các cột trụ và tường bao chỉ được quét vôi trắng hoặc quét màu ve vàng nhạt.

[caption id="attachment_826" align="aligncenter" width="459" caption="Câu đối cổng chùa Cả- Ảnh tư liệu"][/caption]

Khoảng năm 1995, khi  tiến hành quét vôi Tam Quan hàng năm, người ta  thấy tróc ra một lớp vôi lớn, mảng vôi ấy là do  lớp vôi quét hàng năm được phủ chồng lên nhau. Bất ngờ thấy nét mực nho cửa chữ Hán bị lấp trong những tầng vôi mỏng đã lâu ngày, các cụ  cho thợ cậy bỏ lớp vôi, ba chữ  đại tự  trên cổng chính được phát lộ.  Cho rằng sẽ còn nhiều dòng chữ bị phủ lấp, tốp thợ tiếp tục cạy bỏ lớp vôi cũ ở các cột . Lần lượt trên 4 cột và trụ hai bên cửa chính 6 vế đối lần lượt hiện ra tương ứng với nội dung của 3 câu đối, hai câu đối  bên  trong  7 chữ  và một câu đối 6 chữ  ở ngoài cùng.

Vậy là những câu đối của cụ giáo Hiên  đã ẩn mình dưới những lớp vôi dày bao năm nay vẫn còn, vì xưa kia cụ mục Xuân cho khắc chữ bằng cách dán  giấy bản đã viết chữ  Nho  lên tường trát còn ẩm, rồi dùng mảnh bát hay đầu bay mỏng mà nhấn theo viền ngoài nét chữ. Viền ngoài bị hằn sâu,  ở giữa nét chữ thì tròn đều gọi là khắc lòng giếc. Vữa trát tường vốn là hỗn hợp của vôi, giấy bản, mật mía trộn đều nên vừa dẻo lại vừa dai, khô rồi thì cứng như  gạch nên những nét mác, nét sổ của người viết chữ  đẹp nhất trong làng được đôi tay tài hoa của những ông Mục  ghi hình nguyên bản lên tường.  Khi cột trụ đã khô rồi người ta dùng mực tàu tô lại những nét chữ ấy, mực Tàu có màu đen đậm lại không thấm nước không bị chảy vì thế người ta chỉ tô lại chữ khi bị mờ bởi thời gian.

Sau khi đã thấy nét chữ, ông Nguyễn Hữu Tuệ  là người khéo tay trong làng được các cụ ủy nhiệm tô lại những nét chữ  xưa.Ba chữ  lớn ở bức hoành trên cửa chính là rõ nét hơn cả, các chữ ở nhỏ ở cá cột cũng rất đẹp nét chữ  tươi tắn mà đều tăm tắp.

Trong số học trò làng theo học cụ giáo Hiên, người cuối cùng trong làng còn hay chữ khi ấy là cụ Tạ Dụ đã hơn 80 tuổi được các cụ nhờ đọc chữ . Cụ nhìn xong rồi nói 3 chữ ấy là 'TỰ MÔN SỞ".  Thì ra Tự Môn Sở chính là đây, chữ trên cao như  nhắc nhở cho mọi người thập phương  đây  biết rằng chốn này xưa kia đã từng là trụ sở  chính của làng Cánh xưa kia.

[caption id="attachment_814" align="aligncenter" width="240" caption="TỰ MÔN SỞ"][/caption]

Không rõ những đôi câu ấy có được cụ Dụ đọc và dịch nghĩa không, chỉ biết rằng những năm sau này không ai còn nhớ và đọc được những chữ  ấy nữa. Có lần có người thầy cúng phương xa khi về  chùa cúng  được nhờ đọc, ông lẩm nhẩm rồi nói rằng:  "Câu đối hay mà  mất nhiều nét rồi, khó luận ra là chữ gì".

*


*        *


Khi chúng tôi khảo sát về chùa Kính Phúc những năm 2005, khi đó những  câu đối vẫn còn, tuy nhiên chữ  lại được tô lại bằng sơn tây do đó bị sai lệch nhiều. Phải dùng giấy ráp để đánh đi lớp sơn tây và vôi cũ mới đọc được nét chữ xưa, dần dần đọc hết được cái chữ Hán.

Trụ cổng chính có đôi câu đối

[caption id="attachment_816" align="aligncenter" width="300" caption="KÍNH PHÚC TỰ TIỀN TIÊU ĐỊA THẮNG -                      KỲ ANH HỘI THƯỢNG LỆ NHÂN HÀO"][/caption]

Tạm dịch:

Trước  chùa Kính Phúc, nơi cảnh đẹp


Hội Kỳ Anh,  người  hào kiệt bậc bề trên.


Câu đối nêu lên vị trí của Tự Môn và ý nghĩa của chốn Tự Môn xưa kia, ý cũng là ca ngợi nơi đây ĐỊA LINH- NHÂN KIỆT


Trên hai trụ biểu có đôi câu đối:




[caption id="attachment_817" align="aligncenter" width="407" caption="BẮC TIẾP ĐIỆN TỰ TÔN PHẬT GIÁO-                                                                     ĐÔNG LIÊN ĐÌNH VŨ TRỌNG THẦN UY"][/caption]

Tạm dịch:

Bắc giáp điện chùa nơi thờ Phật


Đông liền đình, chốn trọng thần uy.


Câu đối tả cảnh, nêu rõ cái địa thế của Môn Tự  xưa, phía Bắc là thượng điện chùa Kính Phúc, phía đông giáp đình Hương Canh. Xưa kia nơi ấy là một trong trong những thế đất đẹp nhất  làng, từ  Tự Môn, Tam Quan, cổng làng, Cầu Treo thẳng hàng với nhau.

Hai câu ngoài cùng không còn đủ chữ, vế thứ nhất 1 chữ cuối cùng chúng tôi chưa nhìn ra, về thứ hai tường bị tróc vữa nên mất 3 chữ cuối.

Những chữ còn lại đọc được là


TẢ PHÁI XUÂN KHAI..


HỮU BIÊN TRÚC...


Cho đến nay dù đã đi hỏi, tìm kiếm nhiều nguồn thông tin, nhưng chúng tôi chưa tìm được đầy đủ câu đối trên.

Ngoài ra chúng tôi còn  đọc thêm 1 câu đối viết bằng sơn tây viết trên cổng, chữ  nguệch ngoạc  khó đọc.


TỰ MÔN TỌA, XUẤT LỰC XUẤT TÀI HỢP THÀNH QUẢ PHÚC


HƯƠNG- NGỌC- TIÊN, TAM CANH-TAM XÃ NHÂN VẬT AN NINH


Tạm dịch:


Tòa Tự Môn xuất lực xuất tiền tài tạo nên phúc lớn


Hương - Ngọc - Canh ba làng Cánh - ba xã người và cảnh trí luôn bình yên


Thông qua việc tìm hiểu câu đối ở cổng chùa Kính Phúc có thể thấy rằng đây là câu đối tả cảnh Tự Môn chứ không phải câu đối nhà Phật, cũng để thấy rằng xưa kia vị trí và ý nghĩa của Tự Môn trong làng Cánh xưa.

Trần Ngọc Đông

Sưu tầm và dịch nghĩa năm 2005