Hiển thị các bài đăng có nhãn GIỖ TRẬN Ở HƯƠNG CANH. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn GIỖ TRẬN Ở HƯƠNG CANH. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Năm, 23 tháng 2, 2012

NGÀY GIỖ TRẬN GIẶC CỜ ĐEN -TƯỞNG NHỚ TRUNG HỒN QUAN


Xin được thắp nén nhang thơm tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong trận chiến giữ xóm làng cách đây tròn 128 năm, mùng 2 tháng 2 năm Giáp Thân (1884)- mùng 2 tháng 2 năm Nhâm Thìn (2012),  nguyện cầu hương hồn các vị được yên nghỉ ngàn thu...

Xin cầu nguyện Đức Phật A Di đà cùng chư Phật tiếp dẫn hương hồn các vị  phiêu du miền cực lạc, người làng Cánh sẽ mãi không quên công ơn các vị.

Văn tế mùng 2 tháng 2

VĂN TẾ TRUNG HỒN QUAN


MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884)


DUY....


Tuế thứ   ... niên nhị nguyệt sơ nhị nhật.


Tỉnh ...... huyện .......xã


Tế chủ kỹ lão các chức đồng xã thượng hạ cẩn dĩ


Khiết sinh, tư thình, bạch phạn nhang đăng, thanh chước, thứ phẩm chi nghi cảm minh cốc vu.


Giáp Thân niên Trung Hồn Quan vị tiền viết:


Hoa thêu áo cổn, Lê triều hai biển đa phong


Ngọc sáng vàng tươi, thôn ổ trăm nhà vui vẻ.


Cảm các vị linh chư xưa.


Thủa ấy:


Bụi tung trời đất


Khói tỏa non sông


Cơ trời biển đổi,


Phân đảng tung hoành.



Lệnh Cần Vương chấp chính, trăm dân thi tài văn võ.


Khắp thiên hạ dân to xã nhỏ chưa có kỉ cương.


Tam Canh nhà mỹ tục thuần phong, sẳn nơi tự sở.


Tập già trẻ lập thành khoản sổ, kinh đệ duyệt y,



Phục kỳ công như thuận kỳ tư-


Thượng tắc hòa như hạ tắc mục.



Đương giữa lúc phong đăng hòa cốc -


Lại gặp thời lương túc binh cường,



Luật lệ làng xếp có kỷ cương -Việc phòng thủ đặt nền thứ tự


Ngoài kết ước từ bàng hiệp sức, phòng sự nguy nan.


Trong lập thành cờ ngũ oai nghiêm, một lòng chống giặc.



Trước hết đã khơi hào đắp lũy, vòm gác thả chông


Giữa trung quân hiệu lệnh thủ công, giao thông chuyển báo.


Tam Canh nhà ghi tên lịch sử, bia đá bảng vàng


Nơi nghĩa quân lắm lúc cầu an công thành danh toại.


Đương thủa lúc dân an quốc thái nào ngờ đâu biến giá vô thường.


Giặc họ Lưu hiệu lệnh Cờ Đen lập quân dư đảng.


Tế quan giả ngụy chân tư bản Tây tỉnh xâm lăng,


Xem Tam Canh có vẻ nghiêm đài để tâm kinh quá.


Sẵn phòng thủ nhất tâm kháng cự, quyết chí tử sinh


Dẫu quan thù mấy vạn hùng binh bách gia như nhất.


Nên:


Gái tiếp lương mà đắp lũy,


Trai gắng sức để thủ thành



Giặc họ Lưu phẫn trí tung hoành bổ vây trùng điệp.


Dân tuy nhỏ nhưng một lòng cự tuyệt quyết chiến không hàng.


Ôi lòng người nỡ phụ trung kiên, mà nhiều kẻ bạo tàn đàng khấu.


Thế giặc mạnh dĩ đa địch thiểu


Dân tuy hùng nhưng thiếu vũ trang


Đã vài phen quyết chiến đảm đang, bất ý bị cổng tan lũy bở.


Khi thành vỡ tên bay đạn lạc, khói biển mịt mù


Lúc quân tan hàng ngũ nhác nhơ, đất trời u ám.


Từ sinh nào quản một lòng giết giặc, nghĩa khí không sờn.


Dạ sắt gan vàng, hai chữ TRUNG-KIÊN lưu danh muôn thủa.


Nay dân xã nhớ ngày húy kị, mới qua cơn di tản hồi hương.


Nhớ ơn xưa chén rượu tuần nhang, dâng nhị vị đồng lai chứng giám.


Ủng hộ cho dân xã hoàn toàn, phù trì mọi gia môn khang thái.


Xin kính mời Canh Ngọ hồn quan


Cụ Tự Phúc Chân- Cụ Hiệu từ hiền đồng lai phối hưởng.


HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY.


(Làng Tiên Canh)




Thứ Hai, 20 tháng 2, 2012

NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI- NHỚ NGÀY GIỖ TRẬN GIẶC CỜ ĐEN Ở LÀNG CÁNH

Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch ở Hương Canh gọi là ngày giỗ trận giặc Cờ Đen hay còn gọi là  trận vong năm Giáp Thân.

Để có cái nhìn tổng quan về sự kiện này chúng tôi xin trình bày phần tìm hiểu  và nghiên cứu ở những khía cạnh sau:

I. NGUỒN GỐC XUẤT HIỆN  VÀ  SỰ HOẠT ĐỘNG QUÂN CỜ ĐEN Ở VIỆT NAM.

II. DIỄN BIẾN CỦA  SỰ KIỆN NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884).

III. DI VẬT VÀ VĂN HÓA Ở HƯƠNG CANH SAU NGÀY MÙNG 2 THÁNG 2 NĂM GIÁP THÂN (1884).

PHẦN I


 NGUỒN GỐC XUẤT HIỆN VÀ  SỰ HOẠT ĐỘNG QUÂN CỜ ĐEN Ở VIỆT NAM.


Quân Cờ Đen còn gọi là Hắc Kỳ Quân-黑旗軍 vốn là tàn quân của khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc do Hồng Tú Toàn lãnh đạo  cuối đời Thanh (1851-1864) ở Trung Quốc và có sự gia nhập của những đảng cướp gốc dân tộc Choang ở tỉnh Quảng Tây. Thủ lĩnh của toán quân này là Lưu Vĩnh Phúc-劉永福 (1837—1917), tự Uyên Đình, người Khâm Châu, Quảng Đông (nay thuộcQuảng Tây)

Sở dĩ gọi là Hắc Kỳ Quân vì Lưu Vĩnh Phúc ra lệnh cho quân dùng lá cờ đuôi nheo màu đen làm cờ hiệu. Lá cờ đen có chòm sao Bắc Đẩu hoặc chữ " LƯU"  luôn được giơ cao, đi đầu trong những cuộc hành quân của toán quân này.

Cuộc khởi nghĩa nông dân Thái Bình Thiên Quốc  sau 14 năm hoạt động (1851-1864)  bị triều đình phong kiến Mãn Thanh đàn áp đẫm máu; nhiều toán nghĩa quân  phải dạt vào miền Bắc nước ta  gây lên hoạ thổ phỉ ở nước ta cuối thế kỷ XIX,  đámtàn quân này có sự phân hoá thành nhiều dư đảng khác nhau:

Quân  “Cờ Trắng” do Bàn Văn Nhị  cầm đầu  cướp bóc nhân dân ở vùng Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Quảng Ninh. Quân  “Cờ Vàng” do  Hoàng Sùng Anh, Diệp Tài cầm đầu lại nổi lên cướp phá ở vùng Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang và các tỉnh phía Nam Trung Quốc.  Quân Cờ Đen ở vùng Sơn Tây  là toán quân mạnh nhất trong các toán cướp,  khi vào Việt Nam trên đường đi Cờ Đen cho gia nhập những toán cướp người Choang Quảng Tây, vào Việt Nam năm 1865

Ở miền Bắc quân Cờ Đen đụng độ với một nhóm thổ dân chống đối nhà Nguyễnvà giết thủ lĩnh của họ nên triều đình nên nhân cơ hội đó nhà Nguyễn ban cho Lưu Vĩnh Phúc chức vị Cửu phẩm bách hộ để tiếp tục công việc bình định vùng này.

[caption id="attachment_939" align="aligncenter" width="223" caption="Di ảnh Lưu Vĩnh Phúc và lá cờ đen được trưng bày ở Hữu Nghị Quan"][/caption]

Năm 1868 quân Cờ Đen kéo quân lên chiếm  châu Bảo Thắng, Lào Cai tự tiện thu thuế, khai khoáng, cướp bóc khắp nơi, quan quân nhà Nguyễn cũng không ngăn cản được.

Năm 1869, quân Cờ  Đen đánh tan tác quân Cờ Vàng,  do chiến thắng quân Cờ vàng mà quân Cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc chính thức được chính quyền nhà Thanh bảo trợ, ngược lại Lưu Vĩnh Phúc cũng xóa bỏ mặc cảm khi trước, hạ lệnh cho thủ hạ dóc tóc kiểu Mãn Châu để tỏ lòng trung thành với nhà Thanh.  Mặc dầu trước khi đó Lưu Vĩnh Phúc  là tội phạm nhà Thanh. Mặt khách quân Cờ Đen vẫn được triều đình Huế chu cấp lương bổng, vũ khí và trở thành đội quân đánh thuê cho triều đình Huế.

Ngày ngày 21 tháng 12 quân Cờ Đen phối hợp với quân triều đình Huế tiến đánh Hà Nội, sau khi Hà Nộibị Pháp chiếm ngày  20 tháng 11 năm 1873 . Đại úy Pháp là Garnier dẫn một toán quân ra chặn đánh nhưng bị giết chết tại Cầu Giấy.

Tới tháng 10 năm Giáp Tuất (1874), theo lời xin của Hoàng Kế Viêm, Lưu Vĩnh Phúc được thăng chức quyền Tam Tuyên quân vụ đề đốc tước vị nam, kiêm coi các đạo.

Ngày 25 tháng 4 năm 1882, Pháp  chiếm thành Hà Nội. Ngày 19 tháng 5 quân Cờ Đen từ  Sơn Tây kéo ra Hà Nội. Trung tá Pháp là Hen-ri Riviere chặn đánh ở Cầu Giấy, bị trúng đạn chết. Quân Cờ Đen cắt lấy đầu Riviere rồi rút về  Sơn Tây

Ngày 13 tháng 12 năm 1883, Pháp tấn công Sơn Tây, quân Cờ Đen thủ thành và bắn trả rất ác liệt, đôi bên cùng thiệt hai nặng, tới ngày 16 tháng 12 thành Sơn Tây thất thủ, quân Cờ  Đen rút về thành Hưng Hóa nay thuộc Tam Nông, Phú Thọ

Ngày  7 tháng 3 năm 1884 Phá tấn công Bắc Ninh, đến  ngày 13 chiếm được thành, quân Cờ Đen từ Hưng Hóa tới thì thành Bắc Ninh đã mất rồi nên lại kéo về Hưng Hóa. Trên đường đi Cờ Đen tràn vào Hương Canh thảm sát ngày 28 tháng 2 (tức mùng 2 tháng 2 âm lịch) và trên đường về tràn vào làng Mộ Đạo, nay thuộc xã Đạo Đức giết 200 người vào tháng 3 cùng năm ấy. Hiện còn tấm bia có tên "TUẪN NGHĨA ĐÀN" ghi lại sự kiện ấy.

Ngày 11 tháng 4 năm 1884 Pháp đánh thành Hưng Hóa đến ngày 12 tháng 4 quân  và Cờ Đen  rút về Lâm Thao rồi  Tuyên Quang.

Sau khi chiến tranh Pháp-Thanh (1884-1885) tại miền Bắc Việt Nam kết thúc Lưu Vĩnh Phúc phụng mệnh vua Quang Tự trở về Trung Quốc, bị ép phải giải tán quân Cờ Đen vào tháng 6 năm 1885. Số  quân lính không về Trung Quốc ở lại Việt Nam sẵn vũ khí quay ra làm giặc cướp và bị người Pháp dẹp trong năm sau 1886

[caption id="attachment_940" align="aligncenter" width="210" caption="Quân lính Cờ Đen"][/caption]

Tuy được sự bảo trợ của triều đình Huế và cũng đã nhiều lần phối hợp với quân triều đình chống Pháp. Nhưng về bản chất quân Cờ Đen xuất thân từ những toán cướp nên đi đâu cũng gây nên cảnh cướp bóc, dân chúng miền Bắc thời đó hết sức thống khổ .

Một võ tướng bấy giờ là Ông Ích Khiêm không đồng tình khi triều đình Huế mượn sức quân Cờ đen chống chọi với Pháp. Ông cũng chê trách các quan Việt bất tài, nên khi hữu sự phải nhờ vào người Tàu để đánh giặc. Ông có làm bài thơ trách cứ tinh thần ỷ lại của các quan trong triều:

Áo chúa cơm vua hưởng bấy lâu


Đến khi có giặc phải thuê Tàu


Từng phen võng giá mau chân nhẩy


Ðến buớc chông gai thấy mặt đâu


Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp


Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu


Ai ôi hãy chống trời Nam lại


Kẻo nửa dân ta phải cạo đầu


PHẦN II


 DIỄN BIẾN SỰ KIỆN NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN


(TỨC 28 THÁNG 2 NĂM 1884)


Sau khi thành Sơn Tây thất thủ, Lưu Vĩnh Phúc rút về thành Hưng Hóa .Về phía Pháp, sau khi hạ xong thành Sơn Tây quân Pháp ráo riết tấn công những thành trì khác ở miền Bắc. Ngày 20 tháng 2 năm 1884, Pháp cho quân đánh lấy Phả Lại, nơi mà sông Cầu, sông Đuống và sông Lục Nam hội tụ nhau. Mục tiêu tiếp theo của quân Pháp là thành Bắc Ninh. Tổng đốc Bắc Ninh là Trương Quang Đản đã nao núng, nên đã cho rút quân ra khỏi thành về đóng ở huyện Tiên Du. Cho nên lúc bấy giờ ở ngoại vi thành chỉ có tướng nhà Thanh là Triệu Ốc trấn giữ. Lưu Vĩnh Phúc ở Hưng Hóa nghe tin liền cho quân kéo đến Bắc Ninh ứng cứu quân Thanh ở Bắc Ninh.

Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch tức ngày 28 tháng 2 năm 1884  quân Cờ Đen đã đi đến huyện Yên Lãng, Sơn Tây và hạ trại ở Đồng Bói của làng Hương Canh, gần xã Tân Phong ngày nay.

Đã nghe về sự cướp bóc của toán quân này, chức sắc Hương Canh cử  Hồ Cố Công là một người Quảng Đông bán thuộc dạo, đang ngụ cư ở trong làng đến nói chuyện với Lưu Vĩnh Phúc, yêu cầu không cho quân lính vào làng.

Hồ Cố Công vâng mệnh chuẩn bị lễ lạt cùng mấy người khách là Sầm và Lường ra gặp Lưu Vĩnh Phúc ở doanh trại. Hồ Cố Công bẩm rằng: "Biết tướng quân vâng mệnh triều đình dẹp giặc Tây Dương, đường xa vất vả. Nhưng làng chúng tôi vốn đất chật người đông, nên không tiện bề tiếp đón. Phiền tướng quân đóng trại ngoài này, hết bao nhiêu gạo thịt làng xin cấp đủ. Duy có điều, chỉ xin tướng quân truyền lại cho quân sĩ chớ vào làng kẻo đàn bà trẻ con kinh sợ".

Vĩnh Phúc nghe vậy liền đồng ý ngay, truyền cho quân sĩ chỉ đóng trại ngoài đồng không được vào làng cướp phá, chỉ cắm trại nghỉ  qua đêm rồi sáng sớm mai lên đường.

Dẫu vậy  dân làng Hương Canh không chủ quan, làng  gọi người đi làm đồng về sớm, đóng tất cả các cổng làng. Trên các cổng làng đều có người canh gác cẩn thận đề phòng quân Cờ Đen vào làng.

"Việc binh ai dám hững hờ


Súng kề bờ luỹ ,giáo giơ mặt thành"


 Tuy đã đồng ý với làng Cánh về việc giới nghiêm, thế nhưng chiều ngày mùng hai tháng hai, vẫn có hai  lính Cờ Đen lởn vởn ở Cầu Treo, tìm đường qua cổng Treo để vào làng.

Người trưởng  ở Cầu Treo là Cai Vỏ, đang canh gác ở Cầu Treo thấy vậy, sẵn có chút hơi rượu trong người, ông liền dùng súng hỏa mai bắn chết một tên. Tên lính còn lại thoát chết chạy về báo tin với toán quân đang đóng ở Đồng Bói.

Lập tức ở trong làng nghe thấy tiếng kèn đồng của quân cờ đen thổi vọng về phía cổng làng ngày càng gần, tiếng kèn đó là tiếng của những chiếc kèn dài  của để thúc quân. Ba làng Cánh bị bao vây để trả thù cho tên  lính bị giết.

[caption id="attachment_951" align="aligncenter" width="217" caption="Kèn lệnh của quân Cờ Đen để thúc quân"][/caption]

Quân cờ đen sẵn súng ống lại đông về số lượng, bao vây kín vùng phía Đông Nam bờ lũy Hương Canh. Từ cổng cầu Treo , cổng Gợ  cho đến cổng Hính.  Những khẩu mã tràng (loại súng thần công nhỏ, có bánh xe kéo) liên tục nã vào các cổng làng.

Trong lũy Hương Canh cũng có một đội quân thiện chiến khoảng mấy trăm tráng đinh có sự rèn luyện không hề nao núng. Họ tập trung lại ở các cổng làng bị tần công, và biết rằng nếu không chiến đấu chống trả  thì   làng sẽ bị phá nát.

Trong bài vè quyển hai có tả lại cảnh chiến đấu;

"Ở ngoài nó đã giáp ranh


Dầu không,  nó cũng đánh mình chẳng tha


Ở trong phát hiệu đánh ra


Ở ngoài nó cũng can qua đánh vào


Ở trong thét đánh ào ào


Ở ngoài nó cũng bắn vào như mưa"


Quân Cờ Đen tiến sát  cổng làng thì, trên tầng những cổng ấy làng ấy những tráng đinh đã phục sẵn. Dùng súng hỏa mai bắn hạ, quân Cờ Đen tràn lên thì lập tức đã nhận hàng loạt những mảnh sành, gạch nung ném tới.


Sau nhiều đợt tấn công không thể phá nổi phòng thủ làng Hương Canh, quân Cờ Đen cho súng mã tràng bắn tới tấp. Những chiếc cổng làng hai tầng tám mái vốn được xây bằng gạch và vữa trộn mật mía rất vững chắc, trước hỏa lực của Cờ Đen cũng bị sạt mái, lở tường. Cuối cùng, sau hơn một tiếng cầm cự, cánh cổng Hính bị đổ nghiêng cũng là lúc quân Cờ Đen tràn vào ồ ạt. Các tráng đinh làng Tiên ra sức chặn đánh, nhưng trước số lượng mỏng hơn hẳn so với đối phương đã không chống đỡ nổi. Quân Cờ Đen đã giết hết những nghĩa sĩ ấy trước khi tràn vào các xóm.




[caption id="attachment_961" align="aligncenter" width="300" caption="Súng ống của Cờ Đen bỏ lại ở thành Sơn Tây"][/caption]

Khi tràn vào các xóm, quân Cờ Đen điên cuồng cướp bóc, đốt phá, cứ hễ gặp người là chém . Dân làng Hương Canh lúc đó chỉ biết chạy thoát thân trong hoảng loạn.


"Mắt trông ai chẳng kinh hoàng


Đường kia lối nọ ,chạy quàng chạy xiên


Người con yếu,kẻ vợ hèn


Ai ra đường ấy, ai nhìn được ai


Lơ thơ khóm trúc cành mai


Kẻ trong luỹ rậm, người ngoài ruộng sâu


Bờ ao, khóm đế , bụi lau


Kể chân bên Sở ,người đầu đỉnh non


Nười bế cái, kẻ bồng con


Thương thay ai chẳng kinh hồn rối gan


Trong hào, ngoài luỹ tan hoang


Ngói xô dậy đất, hoả quang rợp trời"


Tử thương bảy tám trăm người


Oan này có một, kêu trời nhưng xa 


Chỉ vì mất một mạng người mà quân Cờ Đen với bản chất chất của những tên thổ phỉ đã chém giết để trả thù điên cuồng, người trong làng phần bị giết chết, phần thì nhanh chân bỏ chạy, chỉ còn lại trẻ con người già yếu không chạy kịp đều, cả làng nháo nhác tiếng kêu khóc, trẻ con lạc mẹ lạc cha chạy khắp đường. Số quân cờ đen ở ngoài đồng cũng tràn cả vào làng, bắt gà,  giết lợn thổi cơm ăn.



Dường như đã hả cơn giận, cũng là lúc tối đến quân Cờ Đen mới cho nấu một vạc cháo hoa loãng ở giữa sân đình Tiên, bắt số trẻ con lạc bố mẹ dồn cả vào một chỗ rồi đơm ra bát đàn cho húp.Tuy hoảng sợ nhưng vì đói cả nên bọn trẻ cũng húp lấy hút để. Hễ đứa nào húp cháo nóng chỉ một chỗ là Cờ Đen phán định ấy là con nhà giàu, đứa nào húp xung quanh cho cháo nguội dần thì cho là con nhà nghèo. Những đứa chúng cho là con nhà giàu thì  liền dùng giáo nhọn đâm vào lưng đứa bé mà nhấc bổng lên trên trời. Đứa bé giãy giụa vì  quá đau đớn mà huơ tay huơ chân, khóc thảm thiết. Lính Cờ Đen cười ầm cả lên mà bảo: "Tý nheo (trẻ con)  đang múa đấy" rồi vứt xác trẻ con xuống giếng Nội ở đầu đình. Cả đứa chưa chết hẳn lẫn đứa chết cũng bị chết đuối hết, nước giếng đỏ ngầu màu máu,  xác tràn lên  gần đầy lên cả miệng giếng.


Đêm kinh hoàng ấy làng Cánh trở thành sẽ còn được dân làng Cánh mãi không thể quên trong nỗi hoảng sợ đến tột độ, người chạy thoát được không dám về không biết những người thân của mình hiện ra sao, còn hay bị đã bị giặc giết mất rồi.


Sáng ngày mùng 3 tháng 2 tức ngày 29 tháng 2, vì vẫn còn phải sang Bắc Ninh gấp quân Cờ Đen cũng rút ra khỏi làng, khi đi Cờ Đen bắt bớ những người còn sót lại trong làng gồng gánh phục dịch đi mãi theo đường cái quan.


"May sao phúc đến dân ta


Có ông Bang Ký với bà Tám Tương


Lễ quan Lưu với quan Lường


Trâu bò lại thả, dân làng được tha


Ngập ngừng khi trở về nhà


Đoạn trường lúc ấy nghĩ mà buồn tênh"


Khi ấy trong bài vè có kể ông Bang Ký và bà Tán Tương đứng ra xin cho làng dân làng, hiện chưa rõ lai lịch của hai người này là thế nào. Quân Cờ Đen cho thả những người bị bắt rồi kéo quân về tỉnh Bắc khi mặt trời vừa rạng.Sau khi quân Cờ Đen kéo đi, người làng Cánh trở về nhà tìm người thân chôn cất, hầu như nhà nào cũng có người chết, nhiều  người bị hết hết cả nhà không còn ai. Theo lời kể  cụ giáo Phan là tử thương chừng bảy tám trăm người cả ba làng.


PHẦN III


 DI VẬT VÀ VĂN HÓA Ở HƯƠNG CANH SAU NGÀY MÙNG 2 THÁNG 2 NĂM GIÁP THÂN (1884).


Những năm 90 trên ban thờ đình Tiên Canh có hai tấm trở đậu sơn son. Các cụ kể rằng xưa kia hai tấm này ở nhà thờ Quan Trung, khi nhà Quan Trung bị dỡ thì mới đưa lên trên ban.


Hai tấm ấy có dòng chữ :" HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY" một bức là Đông phối, một bức là Tây Phối. Trên đó được ghi kín chữ Hán là tên người làng Tiên đã hy sinh trong lần chống quân Cờ Đen tràn vào làng năm 1884. Những người ấy đa phần là lý trưởng, khán thủ.. có cả học trò và phụ nữ.


Xưa kia Đình Tiên Canh có hai dãy nhà thờ một dãy thờ Tiên Hiền chính là văn từ như ở những làng khác. Dãy nhà kia gọi là nhà thờ Quan Trung, thờ những nghĩa sĩ đã hy sinh bảo vệ xóm làng trong hai cuộc chiến đấu bảo vệ làng năm Canh Ngọ-1750 và Giáp Thân-1884.


Từ  đó mỗi năm nhằm ngày mùng 2 hai âm lịch ở tất cả các điếm đều tổ chức  cúng giỗ trận cho những người đã khuất trong trận vong năm ấy. Dân làng lại lấy cháo se bánh hòn để cúng như  đã làm đế cúng những người đã mất trong trận vong năm Canh Ngọ.




[caption id="attachment_1034" align="aligncenter" width="1024" caption="Giếng Nội đầu đình Tiên Canh - Nay đã bị lấp"][/caption]

Ở ba đình làng làm lễ cúng cho những nghĩa sĩ, riêng ở Đình Tiên, khi cúng người ta còn đổ một cháo se và bánh hòn xuống giếng Nội ,nơi mà những đứa bé vô tội năm Giáp Thân bị vứt xác xuống đây. Người ta kể lại mỗi khi ấy nước giếng Nội đang trong vắt bỗng đỏ ngầu, và đêm ấy  có tiếng trẻ con khóc trong sân đình Tiên. Có người cho rằng đó là oan hồn của những đứa trẻ về đây như  oán trách lũ giặc cướp vô lương  gây nên thảm cảnh ấy.


Trong sách vở rất ít tài liệu ghi lại sự kiện này. Chỉ có sách Địa Chí Vĩnh Yên xuất bản năm 1939 dưới thời thuộc Pháp (hiện lưu ở kho sách quý hiếm Thư viện Quốc gia trong phần liệt kê giặc giã tỉnh nhà có viết " Sau khi thất thủ thành Sơn Tây quân Cờ Đen Lưu Vĩnh Phúc tràn sang giết hại đốt phá các làng Hương Canh, Ngọc Canh, Tiên Canh mà quan ta không dám làm gì" .


Tuy rằng 128 năm trôi qua không phải là thời gian dài trong lịch sử nhưng chuyện ở làng đã trải qua 5 đời người và có thể lãng quên. Xin được nhắc lại chuyện xưa như lời nhắc nhở cho những thế hệ  sau này sinh ra trên vùng đất Hương Canh


Bắc Ninh mùng 2 tháng 2 âm  lịch


Trần Ngọc Đông- 0984518870


VĂN TẾ TRUNG HỒN QUAN

MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884)

DUY….

Tuế thứ   … niên nhị nguyệt sơ nhị nhật.

Tỉnh …… huyện …….xã

Tế chủ kỹ lão các chức đồng xã thượng hạ cẩn dĩ

Khiết sinh, tư thình, bạch phạn nhang đăng, thanh chước, thứ phẩm chi nghi cảm minh cốc vu.

Giáp Thân niên Trung Hồn Quan vị tiền viết:

Hoa thêu áo cổn, Lê triều hai biển đa phong

Ngọc sáng vàng tươi, thôn ổ trăm nhà vui vẻ.

Cảm các vị linh chư xưa.

Thủa ấy:

Bụi tung trời đất

Khói tỏa non sông

Cơ trời biển đổi,

Phân đảng tung hoành.

Lệnh Cần Vương chấp chính, trăm dân thi tài văn võ.

Khắp thiên hạ dân to xã nhỏ chưa có kỉ cương.

Tam Canh nhà mỹ tục thuần phong, sẳn nơi tự sở.

Tập già trẻ lập thành khoản sổ, kinh đệ duyệt y,

Phục kỳ công như thuận kỳ tư-

Thượng tắc hòa như hạ tắc mục.

Đương giữa lúc phong đăng hòa cốc -

Lại gặp thời lương túc binh cường,

Luật lệ làng xếp có kỷ cương -Việc phòng thủ đặt nền thứ tự

Ngoài kết ước từ bàng hiệp sức, phòng sự nguy nan.

Trong lập thành cờ ngũ oai nghiêm, một lòng chống giặc.

Trước hết đã khơi hào đắp lũy, vòm gác thả chông

Giữa trung quân hiệu lệnh thủ công, giao thông chuyển báo.

Tam Canh nhà ghi tên lịch sử, bia đá bảng vàng

Nơi nghĩa quân lắm lúc cầu an công thành danh toại.

Đương thủa lúc dân an quốc thái nào ngờ đâu biến giá vô thường.

Giặc họ Lưu hiệu lệnh Cờ Đen lập quân dư đảng.

Tế quan giả ngụy chân tư bản Tây tỉnh xâm lăng,

Xem Tam Canh có vẻ nghiêm đài để tâm kinh quá.

Sẵn phòng thủ nhất tâm kháng cự, quyết chí tử sinh

Dẫu quan thù mấy vạn hùng binh bách gia như nhất.

Nên:

Gái tiếp lương mà đắp lũy,

Trai gắng sức để thủ thành

Giặc họ Lưu phẫn trí tung hoành bổ vây trùng điệp.

Dân tuy nhỏ nhưng một lòng cự tuyệt quyết chiến không hàng.

Ôi lòng người nỡ phụ trung kiên, mà nhiều kẻ bạo tàn đàng khấu.

Thế giặc mạnh dĩ đa địch thiểu

Dân tuy hùng nhưng thiếu vũ trang

Đã vài phen quyết chiến đảm đang, bất ý bị cổng tan lũy bở.

Khi thành vỡ tên bay đạn lạc, khói biển mịt mù

Lúc quân tan hàng ngũ nhác nhơ, đất trời u ám.

Từ sinh nào quản một lòng giết giặc, nghĩa khí không sờn.

Dạ sắt gan vàng, hai chữ TRUNG-KIÊN lưu danh muôn thủa.

Nay dân xã nhớ ngày húy kị, mới qua cơn di tản hồi hương.

Nhớ ơn xưa chén rượu tuần nhang, dâng nhị vị đồng lai chứng giám.

Ủng hộ cho dân xã hoàn toàn, phù trì mọi gia môn khang thái.

Xin kính mời Canh Ngọ hồn quan

Cụ Tự Phúc Chân- Cụ Hiệu từ hiền đồng lai phối hưởng.

HAI KỲ GIỖ TRẬN Ở HƯƠNG CANH

Tại ban thờ quan trung đình Tiên Hường thuộc thị trấn Hương Canh xưa kia có 1 vế đối:


"TỰ CANH NGỌ CHÍ GIÁP THÂN VỊ NHỊ  BÁCH NIÊN  PHÙNG THỬ HỘI"


Về đối ấy có nghĩa là: Từ Canh Ngọ đến Giáp Thân, chưa đầy 200 năm lại gặp nạn này.

Hai sự kiện được nói đến đây chính là hai kỳ vỡ làng kéo theo hai cuộc thảm sát đẫm máu với dân làng Hương Canh, lần 1 vào năm Canh Ngọ 1750, lần 2 vào năm 1884. Chỉ trong 134 năm 134 năm dân ba làng đã phải chịu hai thảm họa, câu đối như nhắc nhở đến nỗi đau trong lịch sử làng, hàng trăm năm  sau lớp hậu sinh vẫn không khỏi xót xa trước những sự kiện ấy.

Các câu chuyện liên quan tới hai kỳ vỡ làng có rất nhiều tuy nhiên tóm tắt đại ý như sau:

- Năm Canh Ngọ tức năm 1750 vỡ làng lần thứ nhất:

-Cuối đời Hậu Lê, Nguyễn Danh Phương người làng Cói là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân ở trấn Sơn Tây, sau khi chiếm cứ được núi Thanh Lanh làm đại bản doanh, mở rộng địa bàn hoạt động về phía Thăng Long .Khi qua làng Hương Canh, gặp sự kháng cự quyết liệt của dân làng Hương Canh. Quân Nguyễn Danh Phương không thể vào trong làng vì làng có lũy tre bao bọc, hào sâu và đội quân giữ làng. Qua 7-8 năm bao vây . Ngày 29-4 năm Canh Ngọ (1750) Nguyễn Danh Phương cho quân đào địa đạo rồi chui lên ở Dãy Đánh Đòn gần đình Hương, tàn sát nhân dân. Hơn 600 dân làng  bị giết hại, một  số ít người chạy thoát chạy về làng Hạ Lôi. Danh Phương lấy Hương Canh làm Trung Đồn.  Năm 1751 Trịnh Doanh tấn công Nguyễn Danh Phương ở Hương Canh, Danh Phương thua chạy rồi bị bắt ở Tĩnh Luyện- Lập Thạch.

[caption id="attachment_1037" align="aligncenter" width="600" caption="Dãy Đánh Đòn, nơi xảy ra trận chiến giữa tráng đinh và quân Nguyễn Danh Phương 1750"][/caption]

Sáu tháng sau, dân làng Hương Canh quay về dựng lại làng đã bị tàn phá. Tưởng nhớ người đã khuất vì bị quân Danh Phương thảm sát, người làng làm cháo se bánh hòn cúng hàng năm trong đình làng. Từ đó ngày  29-4 dân làng gọi là Giỗ trận giặc thằng què

- Năm Giáp Thân tức năm 1884 vỡ làng lần thứ hai:

- Ngày 28/2 âm lịch năm Giáp Thân tức  ngày 28/2/1884. Quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc từ  thành Hưng Hóa (Tam Nông- Phú Thọ) kéo quân về ứng cứu Bắc Ninh khi Pháp tấn công thành Bắc Ninh. Khi qua làng Hương Canh liền cho quân nghỉ chân tại quán Hạnh. Làng Hương Canh đã cử người đến nói chuyện đề nghị không cho quân vào làng tránh gây xáo động xóm làng. Tuy nhiên chiều ngày 2-2 vẫn có quân lính Cờ Đen lảng vảng ở cổng làng . Một tuần đinh trong làng thấy vậy dùng súng hỏa mai bắn chết.  Quân Cờ Đen biết tin liền kéo quân  trả thù. Dân làng Hương Canh chống trả  quyết liệt. Tuy nhiên quân Cờ Đen có số lượng đông, sau một giờ tấn công, đã phá vỡ được cổng Hính tràn được vào làng, cướp của giết dân. Gần 7-8 trăm người bị giết và bị thương phần nhiều là tráng đinh và trẻ em.
Giếng Nội đầu đình Tiên Canh - Nơi Cờ Đen thảm sát dân làng năm 1884

Từ đó lấy ngày 2/2 là ngày  giỗ trận giặc Cờ Đen và cũng cúng những người chết trận bằng cháo se bánh hòn như  giỗ trận năm Canh Ngọ. Những người đã chiến đấu và bị hy sinh được thờ cúng trong ban thờ của đình gọi là Trung Hồn Quan.



Chúng  tôi xin được giới thiệu hai bài viết trên khi mà ngày giỗ trận Giặc Cờ Đen sắp tới.

1.Giỗ trận ngày 29-4 tức giỗ trận Giặc Thằng Què

2. Giỗ trận ngày 2-2 tức Giỗ trận giặc Cờ Đen