Hiển thị các bài đăng có nhãn VĂN HÓA BA LÀNG CÁNH. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn VĂN HÓA BA LÀNG CÁNH. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Tư, 14 tháng 3, 2012

TẤM BẢNG KHEN: "TIẾT HẠNH KHẢ PHONG" Ở LÀNG TIÊN.

[caption id="attachment_1071" align="aligncenter" width="1024" caption="Bảng khen "Tiết Hạnh Khả Phong" cho bà Nguyễn Thị Niên năm 1937"][/caption]

Trên bàn thờ ông công của nhà ông Nguyễn Văn Cửu, tổ dân phố Vam Dộc, có một bức bảng khen cách đây gần 80 năm (1937) có 4 chữ "Tiết Hạnh Khả Phong". Bức bảng khen làm bằng gỗ mít lõi được sơn son thếp vàng, đóng khung kẻ, kích cỡ khoảng 60cm x110cm. Các chữ Hán được viết ngay ngắn, chân phương .chạm lòng giếc vẫn còn rõ nét .

Ông Cửu chậm rãi kể cho chúng tôi nghe về sự có mặt của và số phận của  bức bảng khen trong căn nhà ông. Ông cho biết đây là tấm biển vua ban cho bà cụ ngoại của ông, tức thân mẫu của ông ngoại ông.

Bà tên húy là Nguyễn Thị Niên , người làng Tiên Canh vốn nổi danh là người đẹp cả người lẫn nết. Năm 18 tuổi, được sự cho phép của gia đình bà kết duyên cùng ông Nguyễn Văn Lễ, người ngõ Chuôi vốn là một thư sinh đang theo nghiệp bút nghiên. Đôi trai tài gái sắc lại môn đăng hộ đối về phía hai họ nội ngoại, người trong xóm ngoài làng ai nấy đều tấm ngợi khen.

Niềm vui lại đến khi mấy tháng sau, cô dâu đỏ ngày nào đã có tin mừng, mọi người cùng mong đợi đứa cháu đầu lòng sẽ là một đứa con trai cho dòng họ Nguyễn. Còn anh khóa Lễ vẫn miệt mài sách nghiên, chờ ngày lên đường về trường Nam dự thí với tâm huyết thực hiện câu đất sỏi có trạch vàng ở làng Cánh.

Nhưng trời đâu có chiều lòng người, vào một ngày đầu tháng hai năm Giáp Thân (1884). Quân Cờ Đen khi kéo quân qua làng Hương Canh đóng quân tại quán Hạnh ở Đồng Bói. Sau khi đụng độ với mấy người canh gác cổng Cầu Treo,  Cờ Đen  ồ ạt tiến đánh làng Cánh, quân kéo kín cả bốn  cổng làng Cổng Cầu Treo, Cổng Gợ,Cổng Ná, Cổng Hính.

Vốn theo nghiệp sách nghiên nhưng lại có sức khỏe, anh khóa Lễ cũng là người trong đội canh điếm, nhận được tiếng mõ báo động  từ trưởng cơ. Ông vội vác giáo ra điếm Chuôi, rồi  cùng cả  đám dân đinh ra chốt chặn cổng Hính.

Quân Cờ Đen cho súng bắn sạt cổng Hính, sau một  giờ đồng hồ giữ lũy lũy. Cánh Cổng Hính đổ xuống cũng là những toán quân Cờ Đen tràn ồ ạt vào làng. Ông Lễ cũng những người khán thủ ra sức đánh chặn nhưng trước quân giặc hung hãn đông gấp bội, những người trai làng Tiên đánh chặn đều bị Cờ Đen giết hại .

Quân Cờ đen xộc thẳng Ngõ Chuôi rồi thẳng lên Ngõ Nội, Ngõ Rộc, Ngõ Mướp, hễ cứ gặp người dân làng Cánh, bất kể già trẻ trai gái là chém hết không trừ một ai. Bà Niên bụng mang dạ chửa chạy thoát được cùng những người trong xóm,  chạy qua cổng Trong, cổng Cầu mà ở tận đồng làng Ngọc Bảo rồi ở đó cả đêm.

Ngày hôm sau khi Cờ Đen rút đi, người làng Cánh về nhà tìm lại người thân, hầu như nhà nào cũng có người chết, nhiều gia đình đã bị giết hại cả nhà không còn ai sống sót. Người ta tìm thấy ông xác Lễ ở gần đình Tiên, cách nhà ông bà chỉ mấy chục bước chân. Người ta ghi chép lại tên những  tử  sĩ rồi đưa lên ban thờ quan trung trên đình Tiên Canh. Ông Lễ là người được liệt đầu tiên trong nhóm học trò, hai tấm tấm trở đậu nay (2012 ) vẫn còn ở đình Tiên Canh. Trong bảng Tây Phối của hai tấm  "HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY" phần danh sách học trò có mấy chữ:  Sĩ nhân NGUYỄN VĂN LỄ,  Nguyễn Văn Duy, Nguyễn Văn Nhì....

Sau khi lo cho mồ yên mả đẹp cho chồng, bà một mực thủ tiết thờ chồng. Ngày ngày tảo tần việc đồng áng,  chăm sóc bố mẹ chồng và các em. Mấy tháng sau bà sinh hạ ra một con trai, đặt tên cho là Nguyễn Khắc Minh. Tháng ngày mòn mỏi thờ chồng, nuôi con lại hết mực chăm sóc cha mẹ chồng. Cả làng nức tiếng ngợi khen tiếng thơm của người con dâu hiền thảo, cũng có người khuyên nhủ bà đi bước nữa khi mãn tang chồng, nhưng bà nhất quyết ở vậy nuôi con.

Người con trai của bà sinh năm  Giáp Thân ấy khi ra đời đã không biết mặt cha, lớn lên dưới dưới sự dạy dỗ của người mẹ hiền. Vốn thừa hưởng tư  chất của người cha cậu bé ấy càng học càng giỏi, lớn lên cậu đã trở thành một người hay chữ nhất trong làng Cánh những năm đầu thế kỷ XX. Năm 20 tuổi, ông chuẩn bị khăn gói về Nam Định dự thi, mọi người trong làng  cùng khấp khởi chờ đợi kết quả khi mà từ lâu làng Cánh chưa có ai đỗ đại khoa.  Thật không may, ngày ông gần lên đường dự thí, một  người chú  trong họ bạo bệnh mà qua đời đột ngột. Theo quy định của khoa cử xưa kia thì người có tang không thể tham dự . Ông ở lại quê nhà làm một hương sư  (thầy giáo làng).

Vốn là người uyên thâm Nho học lại giỏi phép toán lý, tiếng lành đồn xa, học trò theo học ông rất đông. Không chỉ trong làng mà cả 8 làng trong tổng Hương Canh thời đó đều cho con cái theo học.  Quan huấn đạo  Bình Xuyên ban cho ông  chức danh tổng sư  là người thầy giáo hàng tổng.

Ít lâu sau, vị tổng sư  ấy lấy vợ là một người trong làng họ nhận một người con gái nhỏ làm con nuôi tên là Hiên. Theo phong tục ở Hương Canh,  người ta thường gọi tên con cả thay thế cho tên bố mẹ, vì thế cái tên ông giáo Hiên rồi sau này là cụ giáo Hiên bắt nguồn từ đó.Vợ chồng ông giáo Hiên cùng ở với bà Niên rồi lần lượt sinh hạ được 3 người con hai gái một trai. Người con trai út sinh năm Kỷ Mùi 1919 nên ông giáo đặt tên là Mùi.

Các  con trai gái dưới sự dạy bảo của cha hay chữ  và  sự chăm sóc của người bà mẫu mực, ai cũng giỏi giang ngoan hiền . Mấy người con gái  cũng được học chữ Hán và là một số ít những phụ nữ thời ấy người trong làng biết chữ Nho. Người con trai út trai  theo chương trình học của chính quyền bảo hộ. Ông có bằng thành chung rồi tú tài loại ưu. Khi ấy cả tổng Hương Canh chỉ có hai người có bằng tú tài Pháp. Bên cạnh đó ông cũng rất thạo chữ Nho vốn được học từ  cha những ngày còn nhỏ. Sau này ông được đề cử là phó chủ tịch huyện Bình Xuyên của chính phủ Việt Nam Dân Chủ 1946.

Với tấm gương mẫu mực của người bà trong gia đình sự  hiếu học trưởng thành của các cháu mà tiếng thơm về gia đình họ Nguyễn làng Tiên vang thật xa khắp tỉnh. Đầu năm  năm 1937  bộ Lễ triều đình Huế đã lên danh sách những những phụ nữ có đức hạnh và có lòng chung thủy với chồng đã chết và nuôi dạy các con nên người  để làm gương tốt cho dân chúng noi theo. Bà Nguyễn Thị Niên được đề cử  duy nhất trong tỉnh Vĩnh Yên năm ấy.

Ngày18 tháng 12 năm Bảo Đại thứ  11 Bộ Lễ ban tặng bức hoành có 4 chữ " TIẾT HẠNH KHẢ PHONG" có nghĩa là  phong  thưởng tặng là người có tiết hạnh  cho bà  Nguyễn Thị Niên và phẩm thưởng cho dòng họ. Đầu xuân Đinh Sửu 1937, dòng họ Nguyễn ở  làng Tiên thật vui khi đón nhận bảng khen của nhà vua được rước về, dân làng ai cũng đến chúc mừng nhà cụ giáo và muốn tận mắt chứng kiến tấm biển vua ban.

Nội dung chi tiết của tấm biến ấy như  sau:



Tấm biển ấy được treo ở nơi trang trọng nhất của ngôi nhà gỗ đại khoa bên cạnh những câu đối sơn son của học trò thập phương kính biếu cụ giáo Hiên. Hàng năm cứ đến mùng 2 tháng 2 là ngày giỗ trận làng Cánh cũng là ngày giỗ ông Lễ các  con cháu họ Nguyễn lại quây quần về,  trông tấm biển ấy như thấy  công ơn của bà.

Thời gian thấm thoát trôi qua, bà Niên đã đi về thế giới bên kia vào những năm 40 của thế kỷ trước .  Ông giáo Hiên vẫn hàng ngày dạy chữ Nho và toán miễn phí cho những gia đình muốn con biết chữ Nho khi Hán học đã lụi tàn.

Năm 1949  thực dân Pháp mở rộng chiến trường lên Vĩnh Yên , người Hương Canh theo lệnh tản cư  của chính phủ di tản vào những xã vùng núi nay thuộc huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc. Toàn bộ nhà cửa của nả người Hương Canh để lại,  chỉ gánh theo vài gánh thóc. Cụ giáo Hiên cùng các con cũng tản cư  trên vùng núi  Thanh Lanh,  Do tuổi cao lại phát bệnh vì không hợp  thổ nhưỡng. Cụ ra đi vào một ngày mùa đông năm 1949 nơi đất khách khi đặt chân tới không lâu,  hưởng thọ 66 tuổi.

Sau hòa bình lập lại ông Tú Mùi không ở lại Hương Canh mà di tản vào Nam. Căn nhà xưa không còn ai trông giữ  đã được chia cho những hộ dân khác. Những di vật trong nhà như hoành phi, câu đối, di cảo của cụ giáo con trai bà cũng thất tán hết. Tấm bảng khen "Tiết Hạnh Khả Phong" được  một người cháu gái ngoại xin về  vì  ....gỗ còn tốt. Vì thế có lúc tấm bảng khen ấy lại được lật ngược  lại để tận dụng làm một bàn gia dụng.

*


*  *


Ông Nguyễn Văn Cửu là cháu trai ngoại cụ giáo Hiên, mẹ ông là con gái thứ hai của cụ giáo .Từ  nhỏ ông đã  ý thức truyền của dòng họ bên ngoại, nghe bà cụ thân sinh kể về lai lịch của cụ ngoại và tấm bảng khen năm xưa. Ông đã tìm đến người chị họ, xin lại người chị tấm bảng khen đang được làm thành bàn ấy. Thật may mắn là tấm biển vẫn còn tốt. Ông lau chùi, cẩn thận rồi trang trọng đưa lên bàn thờ  ông Công trong gia đình.

Từ đó mỗi khi khách đến chơi nhà hỏi về sự tích tấm bảng treo ấy, ông Cửu lại kể câu chuyện đã hơn 100 năm  về các thế hệ trước kia của gia đình một cách rõ ràng và  đầy tự hào như  ông đã  từng được nghe. Bao nhiêu câu chuyện xa xưa về giặc Cờ Đen  đánh làng Cánh, chuyện thời tạm chiếm ở Hương Canh được ông kể thật chi tiết và mạch lạc như mới ngày hôm qua.

Những năm đất nước thống nhất, có  người Việt Kiều  là cháu nội của cụ giáo Hiên,   có ý xin lại tấm biển mang sang Mỹ  giữ làm kỉ niệm, nhưng ông Cửu chưa đồng ý. Ông muốn rằng tấm biển ấy sẽ lưu lại nơi đây, nơi làng  Cánh năm xưa đã sản sinh ra người cụ của ông, người phụ nữ đã làm rạng danh phụ nữ làng Cánh với phẩm chất tam tòng tứ đức, thủ tiết thờ chồng.

[caption id="attachment_1192" align="aligncenter" width="600" caption="Ông Nguyễn Văn Cửu và huongcanh.wordpress dưới tấm bảng khen "Tiết Hạnh Khả Phong""]Ông Nguyễn Văn Cửu và huongcanh.wordpress dưới tấm bảng khen "Tiết Hạnh Khả Phong"[/caption]

Đến nay đã gần 80 năm tấm biển được ban tặng, cho dù màu vàng son trong những nét chữ có bị phôi pha theo thời gian, nhưng giá trị nhân văn và truyền thống của một gia đình ở làng Cánh vẫn còn mãi trong văn hóa Hương Canh từ xưa đến tận hôm nay.

Hương Canh 03.2012


Trần Ngọc Đông


Bình luận:

Một số tạp chí được in trong tỉnh Vĩnh Phúc có nói đến bức bảng khen "Tiết Hạnh Khả Phong" như

1."Chuyện một người phụ nữ được khen tặng “ Tiết hạnh khả phong”". Đăng trong “ Bản tin tuyên truyền của huyện Bình Xuyên” số tháng 3-2005. Tác giả bài báo dựa trên chuyện có thật để hư cấu thành một câu chuyện mang tính tuyên truyền không chính xác về lịch sử  và giá trị thưc tiễn của tấm bảng khen trên.

Trang nhà hươngcanh.wordpress.com  trân trọng kính báo.

Thứ Ba, 13 tháng 3, 2012

NIÊN ĐẠI ĐIẾM CHUÔI Ở LÀNG TIÊN HƯỜNG

Bấy lâu nay những thông tin về Hương Canh nói chung và cụm di tích 3 đình, chùa ở Hương Canh thường được đăng tải trên các thông tin đại chúng thường không chính xác. Sau đó những “tác giả” lại “tham khảo” lẫn nhau khiến sự  sai lệch mỗi ngày một nhiều.

Là những con Hương Canh, chúng tôi thấy phải có trách nhiệm cải chính lại những thông tin ấy để không những người Hương Canh mà những người quan tâm đến Hương Canh đều không hiểu sai lệch về nơi đây.

1.Niên đại Đình Hương Canh。

2. Niên đại đình Ngọc Canh。

3. Niên đại đình Tiên Canh

4. Niên đại chùa Kính Phúc。

5. Niên đại điếm Chuôi

Điếm Chuôi là một điểm cổ lớn nhất và là điếm cuối cùng còn lại trong hệ thống 21 điếm làng nằm rải rác khắp các xóm làng Cánh.

Về mặt kiến trúc, điếm Chuôi là một nhà cổ hình chuôi vồ, rộng 5 gian, hai dĩ.  Phần kết cấu gỗ chủ yếu là bào trơn đóng bén, các cột tuy nhỏ hơn đình làng những cũng rất lớn. Điếm được lát sàn gỗ hai bên, bốn mái đắp đầu đao cong vút, bờ nóc đắp phẳng, phần tường bao được xây bằng gạch đá ong cổ. Xưa kia điếm cao hơn mặt đường rất nhiều, những năm sau này do đường càng được nâng cao nên sân điếm thấp hắn sơ với đường đi.

Nếu so về mặt kích thước và kết cấu thì điếm Chuôi có thể tương đương một ngôi đình của các làng khác ở Bắc Bộ hoặc thậm chí  có phần hoành tráng hơn. Điều đó thể hiện hệ thống văn hóa vật thể ở Hương Canh cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 thật dày đặc và đồ sộ.

[caption id="attachment_1177" align="aligncenter" width="600" caption="Ngõ Chuôi"]Ngõ Chuôi[/caption]

Chúng tôi về thăm lại điếm Chuôi những ngày mùa đông năm Ắt Dậu 2005,  điếm Chuôi đã đi vào giai đoạn xuống cấp nặng nề. Các xà cột không hề bị mối mọt nhưng có dấu hiệu bị mục nát sau nhiều năm không được sửa chữa gia cố phần mộc. Mặt khác những năm đó điếm luôn thấp hơn mặt đường nên mỗi lần mưa xuống sân điếm  tràn đầy nước vào điếm khiến sự  xâm thực ngày càng trầm trọng.

Khi đó điếm Chuôi đã được HTX Tiên Hường trả lại sau thời kỳ hợp tác dùng làm nhà chứa... phân xanh nên điếm đã được sửa sang thêm.Khu vực  đất của điếm  được xây tường bao quanh, cổng vào xây một cổng vòm theo lối cổ, trên có để 3 chữ Hán là  "TÍN THÀNH TÂM" do cụ Tạ (Huy) Dụ người làng Tiên thảo nét.

Khảo sát trong điếm chúng tôi không tìm thấy văn bia, tự khí nào, tiết chạm chắc cổ  cũng không có. Các  xà gỗ rất lớn được bào trơn đóng bén rồi khớp mộng với nhau chắc chắn .Có một dòng chữ Hán trên câu đầu ngoài cùng phía giáp đường cái quan có các chữ :

"HOÀNG TRIỀU TỰ ĐỨC NHỊ THẬP TAM NIÊN TUẾ TẠI CANH NGỌ NIÊN..THỤ TRỤ THƯỢNG LƯƠNG ĐẠI CÁT"


Tạm dịch:  " Năm Tự Đức thứ 23 tức năm Canh Ngọ, dựng thượng lương mong cho đại cát.

Theo bảng tra niên hiệu đời Nguyễn năm Tự  Đức thứ 23 - Canh Ngọ là năm 1870.

Năm 2007 trong kế hoạch trùng tu cụm di tích làng Hương Canh, điếm Chuôi đã được khảo sát, đánh giá và là một hạng mục được xét duyệt tiến hành trùng tu.

Thật đáng tiếc, khoảng giữa năm 2008, do tình trạng mục nát của ngôi điếm cổ. Thị trấn cho dỡ bỏ tránh hiện tượng sụp đổ. Ngôi điếm cổ cuối   vào ký ức của những thế hệ cao niên trong làng sau 138 năm tồn tại   (1870-2008) trong lịch sử làng Tiên nói riêng và ba làng Cánh nói chung.



Năm sau, thị trấn cho xây một nhà văn hóa kiểu mới thật khang trang trên nền đất Điếm Chuôi và đổi tên từ  điếm thành nhà văn hóa cho phù hợp với mục đích sử  dụng . Nhà văn hóa Chuôi Ná cũng là nơi tổ chức họp bàn, tổ chức hội nghị của nhân dân tổ dân phố Chuôi Ná hiện nay.

Sẽ thật là thiếu sót khi chưa đề cập tới chức năng nhiệm vụ của hệ thống 21 điểm cổ làng Cánh trong cộng đồng làng xã xưa kia. Trang nhà http://huongcanh.wordpress.com sẽ giới thiệu một bài viết chuyên khảo về vị trí- chức năng điếm làng xưa trong các bài viết tới đây.

Thứ Tư, 7 tháng 3, 2012

NGỌC PHẢ BA LÀNG

Nhân ngày hội tế đình Hương Canh 15-2 âm lịch năm Nhâm Thìn, xin giới thiệu "Ngọc Phả" làng Cánh. Đây là các mỹ tự vua ban được ghi chép lại trong 26 sắc phong các triều vua phong kiến sắc tặng cho 3 đình làng.



Trang nhất, ba chữ Hán là : QUYỂN NGỌC PHẢ.



1. 天 策 皇 帝
Thiên Sách Hoàng Đế
神 威 特 達 
Thần uy đặc đạt
英 果 敏 毅
Anh quả mẫn nghị.
聰 明 睿 哲
Thông minh duệ triết
寧 民 佐 辟 徽 猷 
Ninh dân tá tích huy du.
保 治 護 民 顯 聖
Bảo tr ị hộ dân hiển Thánh
高 明 博 厚
Cao minh bác hậu
宏 遠 大 王
(Hoành viễn đại vương)


2_靈 光 太 后
Linh Quang Thái Hậu
徽 柔 貞 潔 
Huy nhu trinh khiết
純 一 幽 閑
Thuần nhất u nhàn
淵 靜 齊 莊 美 麗 
Uyên tĩnh tề trang mĩ lệ 
柔 懿 溫 順
Nhu ý ôn thuận
慈 懿 和 柔 積 慶
Từ ý hòa nhu tích khánh
淵 睦 慈 孝
Uyên mục từ hiếu
恭 懿 莊 徽
Cung ý trang huy
上 等 神 太 后
Thượng đẳng thần Thái Hậu
3.國 王 天 子


 Quốc vương thiên tử


英 毅 聰 睿 正 直 中 和
Anh nghị thông duệ . Chánh trực trung hòa
淵 粹 寬 厚 
Uyên túy khoan h ậu 
英 果 區 民 扶 運 
Anh quả khu dân phù vận 
衍 祥 集 慶 昭 靈
Diễn tường tập khánh chiêu linh
英 猷 偉 望 
Anh du vĩ vọng 
雄 斷 俊 邁 剛 忠
Hùng đoạn tuấn mại cương trung
翊 保 中 興
Dực bảo trung hưng
(卓 偉 上 等 神 )
(Trác vĩ Thượng đẳng thần )


4. 妸 呂 娘 娘
Khả lữ nương nương
芳 蓉 謹 節
Phương dong cẩn tiết
嘉 行 妙 風
Gia hành diệu phong
淑質 令 儀
Thục chất lệnh nghi
貞 靜 芳 容 譜 護
Trinh tĩnh phương dung phổ hộ
慈 淑 溫 和 靈 顯
Từ thục ôn hòa linh hiển
懿 範 令 德
Ý phạm lệnh đức
淑 儀 淑 妙
Th ục nghi thục diệu
翊 保  中 興
Dực bảo  trung hưng
莊 徽
Trang huy
上 等 神 公 主
thượng đẳng thần công chúa


5.東嶽大神
Đ ÔNG NH ẠC Đ ẠI TH ẦN
正大方直.
CH ÍNH Đ ẠI PH Ư ƠNG TR ỰC
純 粹 雄 偉
THU ẦN T ÚY H ÙNG V Ĩ
英 毅 寬 厚
ANH NGH Ị KHOAN H ẬU
匡 辟 慈 祥 純 厚
KH U ÔNG T ÍCH T Ừ T Ư ỜNG THUẦN HẬU
英 果 護 民
ANH QUẢ HỘ DÂN
寧 國 顯 靈 智 道
NINH QUỐC HIỂN LINH TRÍ ĐẠO
崇 功\hich 俊 德
SÙNG CÔNG TUẤN ĐỨC
光 明 静 正
QUANG MINH TĨNH CHÍNH
廣 厚 秀 嶷
QUẢNG HẬU TÚ NGỰC
翊 保 中興
DỰC BẢO TRUNG HƯNG 
聳拔中等神
TỦNG BẠT TRUNG ĐẲNG THẦN


6.侍 從 夫 人
TH Ị  T ÙNG  PHU NH ÂN
懿 美 節 行
Ý M Ỹ TI ẾT H ẠNH
端 莊 清 媚
ĐOAN TRANG THANH M Ỵ
貞 淑 静 一
TRINH TH ỤC T ĨNH NH ẤT
主 饋 嚴 閨
CH Ủ QUỸ NGHIÊN KHUÊ
謹 節 徽 柔
C ẨN TI ẾT HUY NHU
積 嘏 令 儀
T ÍCH H Ỗ L ỆNH NGHI
光 容 令 則
QUANG DUNG L ỆNH T ẮC
淑 德 齋静
TH ỤC Đ ỨC TRAI T ĨNH


(中 等 神 夫 人)
TRUNG ĐẲNG THẦN PHU NHÂN


Sách được chép tay trên giấy dó, hiện còn bản gốc, nội dung chép về văn tế và các mỹ tự  được vua ban của lục vị đại vương thành hoàng.


Xin giới thiệu cho những ai quan tâm và tìm hiểu

Thứ Hai, 5 tháng 3, 2012

TẾ ĐÌNH RẰM THÁNG HAI Ở HƯƠNG CANH

Ở Hương Canh ngày rằm tháng 2 âm lịch là ngày tế lớn nhất ở ba đình làng trong ba kỳ tế đình. Xưa và nay lễ tế đình có nhiều thay đổi về  hình thức. Mỗi thời mang một sắc thái và ý nghĩa riêng nhưng cái cốt lõi của việc tế thần vẫn không hề thay đổi.

Trước năm 1945, tế đình ở Hương Canh và lễ rước kiệu trong ngày rằm tháng hai gắn liền với tín ngưỡng thần linh trong cộng đồng làng xã Bắc Bộ thì ngày nay tế đình là ngày hội chung của cả làng.Ngày xưa chỉ có trùm trưởng, chức sắc, đàn ông đến tuổi ra xã mới được lên đình làm lễ thánh thì bây giờ nam, phụ , lão ấu đều có thể lên đình làm lễ thành hoàng, cầu cho gia đình, sức khỏe và bình an.

Để hình dung ra được lễ tế đình và hội rước kiệu những năm trước cách mạng, hơn mười năm trước  chúng tôi đã tìm đến hỏi chuyện hơn mười cụ ông tuổi từ 85 đến ngoại 90 là những người đã từng được chính thức tham dự kỳ xã mua chức quan viên.  Hơn 10 năm từ khi bắt đầu tìm hiểu về lễ tế đình năm xưa, đến nay hầu hết các cụ đã khuất núi, mang theo bao ký ức, và những câu chuyện về những ngày hội làng về thế giới bên kia.



(Đang cập nhật)

Thứ Năm, 1 tháng 3, 2012

MỜI VỀ DỰ LỄ DÂNG HƯƠNG (15-2 ÂM LỊCH)

MỜI   VỀ  DỰ  LỄ  DÂNG  HƯƠNG


(Ba đình làng Cánh, ngày rằm tháng hai âm lịch)


     *********


  Lên đình, dự lễ dâng hương,


Kính bái. Lục Vị Đại Vương ân tình


Thiên Sách Hoàng Đế anh minh


Linh Quang Thái Hậu trường sinh với đời


Quốc Vương Thiên Tử sáng ngời


Khả Lã Công Chúa vốn người đức nhân


Đông Nhạc chính trực trung quân


Phò vua giúp nước, đẳng thần sắc phong


Thị Tùng tiết hạnh gương trong


Tiếng thơm còn mãi trong lòng quê hương


Thành hoàng Lục Vị Đại Vương


Ba đình làng Cánh đèn hương phụng thờ


Sân đình phấp phới bóng cờ


Trống, chiêng sôi động đón giờ tôn nghiêm


Kính chào các cụ cao niên


Ung dung thư thái,mọi miền về đây


Dâng hương quả phúc thêm đầy


Dân giàu nước mạnh,tháng ngày vui tươi


Kính chào quý khách nơi nơi


Yêu phong cảnh đẹp,mến người Hương Canh


Hương trầm,thơm ngọn gió lành


Tâm linh thanh thản,tuổi xanh dạt dào


Xin chào đồng chí đồng bào


Du xuân lễ hội mời vào tham quan


Ba đình bề thế vững vàng


“Di tích lịch sử” xếp hàng quốc gia


Nghệ thuật kiến trúc tài ba


Ngắm nhìn,suy ngẫm chúng ta tự hào


Ra về cảm xúc dâng trào


Khí thiêng sông núi,tụ vào Hương Canh .


                              Trần Ngọc Bích-  Xuân Ất Dậu  2005.




[caption id="attachment_1045" align="aligncenter" width="1024" caption="Lễ đình Hương Canh -Rằm Tháng Hai"][/caption]

Ghi chú:

Ba đình làng cánh xưa kia thờ 6 thần gọi là LỤC VỊ ĐẠI VƯƠNG là"

- Thiên Sách Hoàng Đế- 天 策 皇 帝 (Ngô Xương Ngập)

- Quốc Vương Thiên Tử - 國 王 天 子(Ngô Xương Văn)

- Đông Nhạc Đại Thần ( Đỗ Cảnh Thạc)

- Linh Quang Thái Hậu-靈 光 太 后.

- Ả Lã Nương Nương-妸 呂 娘 娘.

- Thị Tùng Phu Nhân-侍 從 夫 人.

Các vị thành hoàng đều đã được các triều vua phong kiến phong thần, xưa kia còn lại 26 sắc phong nhưng đã thất lạc cả, hiện chỉ lưu lại được những mỹ tự vua ban qua các triều. Trang nhà huongcanh.wordpress.net sẽ giới thiệu cùng quý vị một bài chuyên khảo về thành hoàng Hương Canh trong thời gian tới.

Thứ Ba, 28 tháng 2, 2012

NGHI LỄ MỘT BUỔI TẾ ĐÌNH

Xưa kia tế đình các cụ thường rất cầu kỳ, trải qua nhiều thủ tục trong tế lễ. Tuy nhiên do thời gian và gián đoạn của lịch sử những nghi thức ấy không được ai trong làng ghi chép lại. Những thế hệ trước dần dần khuất xa và mang đi bao điều còn đến nay chưa được sáng tỏ. Trong khoảng hơn 10 năm gần đây, tế đình cũng đã được khôi phục, tuy nhiên thủ tục tế lễ ở ba đình cũng khác nhau, phần nhiều do tự biên tự diễn.

Năm 2011, tổ dân phố Lang Bầu đăng cai tổ chức tế đình Tiên Hường. Ban tổ chức đã tiến hành tế lễ theo nghi lễ xưa có sửa đổi cho phù hợp với không gian và văn hóa hiện nay. Xin trân trọng được giới thiệu trước nội dung tế lễ trước ngày tổ chức:

NGHI LỄ TẾ ĐÌNH

1- HÀNH  SƠ  HIẾN  LỄ

  ( Dâng lễ lần đầu )

1- Khởi chinh cổ : Đánh 3 hồi chiêng trống

2-Nhạc sinh tựu vị : Phường bát âm vào vị trí đồng thời nổi nhạc.

3- Chấp sự giả các tư kì sự : Ai nhận trách nhiệm phần nào thì chú tâm vào việc ấy.

4- Chủ tế , bồi tế  tựu vị: Chủ tế mặc áo đỏ, hai bồi tế mặc áo xanh  đi hai bên chủ tế theo nhịp trống chiêng, bát âm, từ vị trí tập kết đi vào, hai tay đan vào nhau đưa lên phía trước, mắt nhìn thẳng hướng ban thờ, đến chỗ chiếu qui định thì dừng lại , vái một vái rồi 2 tay đan nhau chấp vào bụng, đứng nghiêm trang .

5- Củ soát tế vật: Hai chấp sự giúp việc (mặc áó the khăn xếp )một người cầm nến đi trước, chủ tế đi giữa, một người cầm hương đi sau hướng dẫn chủ tế đi vòng quanh ban thờ xem xét lễ vật , sau khi xem xong , chủ tế lại đứng về vị trí cũ ( tay chấp vào bụng ).

6- Thượng hương : Chấp sự giúp việc (mặc áo the khăn xếp ) châm hương  đưa cho bồi tế , bồi tế đưa cho chủ tế , chủ tế cầm hương vái 1 vái rồi cắm lên bình , sau đó lùi về vị trí giữa 2 bồi tế .

7-Nghinh thần cúc cung bái: Chủ tế và 2 bồi tế cùng  khuỳnh tay ngai, ngón tay đan vào nhau , mắt nhìn lên ban thờ .

  Hô : Nhất bái  (Lễ xuống )        Hưng  (đứng lên )

Nhị bái         --                     --

Tam bái        --                    --

Tứ bái           --                   --

   Lễ tất : cùng vái 3  vái.

8- Giai quị : ( Cùng quỳ xuống) Chủ tế và bồi tế cùng quỳ xuống, tay đan chấp vào bụng.

9- Hành sơ hiến lễ : ( dâng lễ lần đầu )

Gồm 6 chấp sự mặc áo thụng xanh, , khuỳnh tay  ngai dâng lễ đi chậm rãi

khoan thai chân theo nhịp trống chiêng, tay đung đưa theo nhịp nhạc bát âm, khi 2 người đi trước đến ngang bồi tế thì dừng lại quay ngang đưa lễ cho bồi tế , bồi tế đưa cho chủ tế , chủ tế đưa cho chấp sự, ( người mặc áo the khăn xếp )  để lên ban thờ . Hai chấp sự  ( mặc áo thụng xanh  trong đoàn 6 người )dâng lễ xong thì lui về phía sau , đứng bên cạnh ,tay chấp vào bụng . ( Trong dẫn lễ thường là : 2 người đi trước là 2 cây nến , 2 người đi giữa là hương , hoa, 2 người đi sau là trầu, rượu ) .

Cứ lần lượt như vậy cho hết 3 cặp chấp sự dâng lễ .Sau khi chấp sự dẫn lễ xong  thì " Đông xướng" hô :

10-Bình thân phục vị :Chủ tế và bồi tế cùng đứng d ậy .

11- Chấp sự tựu vị :Chấp sự 6 người dẫn lễ đứng thành 2 hàng sau chủ tế và bồi tế .

12-Nghinh thần cúc cung bái : (Tất cả khuỳnh tay ngai,, ngón tay đan vào nhau, mắt nhìn lên ban thờ )

Nhất bái (lễ xuống)    Hưng (đứng lên )

Nhị bái                            Hưng  

Tam bái                         Hưng  

Tứ bái                              Hưng

13-Lễ tất :Tất cả cùng vái mỗi người 3  vái.

14- Chủ tế , bồi tế  nguyên vị : Chủ tế , bồi tế đứng nguyên .

15-Chấp sự dẫn lễ tựu vị : Chấp sự về vị trí ban đầu .

(Chú ý : Bước theo hàng ngang, không được quay lưng về phíá ban thờ .)

 HÀNH Á HIẾN LỄ

Nghi lễ tế lần hai

(Hành Á hiến lễ có nghĩa là người làm lễ đi hình chữ  "Á"  亞 để tế lễ)

Khi nghe tiếng hô " HÀNH Á HIẾN LỄ "  thì chiêng, trống, bát âm nổi lên cùng một lúc .

16-Chủ tế, bồi tế  nguyên vị :Chủ tế bồi tế   đứng nguyên vị trí tế lần 1 .

17- Giai quị (Cùng quì xuống)

18-Hiến lễ :Dâng lễ lần 2 giống như lần 1

19 Chấp sự tựu vị : Các chấp sự  (   6  chấp sự  mặc áo thụng xanh  ) đứng vào chiếu thành 2 hàng  sau chủ  tế và bồi tế .

20-  Chấp sự  giai quị: Các chấp sự quỳ xuống .

21- Chuyển chúc. Do chấp sự giúp việc đưa giá văn (đã dán sẵn bài văn tế) từ ban thờ xuống, đưa cho bồi tế , bồi tế  đưa cho chủ tế  (Chủ tế trực tiếp đọc ,hoặc đưa cho bồi tế đọc) . Yêu cầu giọng đọc ngân nga truyền cảm, có trống chiêng đệm theo.

22-Độc chúc   : Mỗi lần người đọc văn  ngắt câu thì tất cả những vị đang quỳ trên chiếu đều vái một vái , chiêng trống đệm theo..

23 - Hóa chúc : Chúc sự giúp việc hóa bài văn tế .

Sau khi hóa chúc xong "đông xướng " hô :

24 - Bình thân phục vị :Thì chủ tế ,bồi tế , chấp sự đều đứng dậy .

25-Tạ thánh  cúc cung bái : Tất cả cùng khuỳnh tay ngai, ngón tay đan vào nhau, mắt nhìn lên ban thờ .

                          Nhất bái ( lễ xuống )    Hưng (đứng dậy)

                          Nhị bái   (lễ xuống )     Hưng (đứng dậy)

                          Tam bái (lễ xuống )     Hưng (đứng dậy)

Tứ bái     (lễ xuống)     Hưng (đứng dậy)

 26- Lễ tất : cùng vái 3 vái.

27-Tựu vị :  Tất cả  đứng dãn đều sang 2 bên , 2 tay chấp vào bụng , đón các đoàn vào làm lễ .

HẾT

Ghi chú :Chữ in đậm do " Đông xướng- Tây xướng" hô .

SƯU  TẦM--SOẠN THẢO

Tháng 1- 2011

Chi Hội Người Cao Tuổi

Tổ Dân phố Lang-Bầu  TT Hương Canh

Chấp bút:  Trần Ngọc Bích. (1937)

[caption id="attachment_1025" align="aligncenter" width="925" caption="Tế đình Tiên Canh 2011"]Tế đình Tiên Canh 2011[/caption]

Thứ Hai, 27 tháng 2, 2012

CÁC NGHI THỨC TẾ LỄ TẠI ĐÌNH Ở HƯƠNG CANH

Xưa kia, Hương Canh là một tổng giàu có nhất trong vùng chung quanh đầm Vạc, vì thế mật độ các buổi tế lễ, hội hè đình đám đình đám cũng rất dày trong năm, trong đó tế ở đình là một trong những nghi thức thiêng liêng và quan trọng nhất.

Bài vè làng Cánh 1884 có viết:

"Tuy rằng tiếng ở nhà quê


Mà so với chốn kinh kỳ kém đâu


Quanh năm tục lệ cũng màu


Bước sang năm mới ra đầu tháng xuân"


Trong không khí rộn ràng của ngày hội rằm tháng hai chuẩn bị được tổ chức, chúng tôi xin giới thiệu các nghi thức tế ở đình tại Hương Canh xưa và nay, tiếp sau đó là loạt bài nghiên cứu về thành hoàng ở Hương Canh, các bài văn tế chữ Hán mà chúng tôi đã sưu tầm ghi chép tại được ở nơi đây.

Trước hết nói về nghi thức tế đình, nói đến tế đình là nói đến  đến Lễ Hội ở Hương Canh vì tế đình chính là phần lễ trước mỗi lần khai hội. Tế đình xưa ở ba đình Hương Canh có các dịp lễ chính như  sau:

- Tế đình rằm tháng hai có hội rước kiệu ra miếu Thượng  (15-2 âm lịch)


- Tế đình rằm tháng bảy có hội bơi chải trên sông Cánh (15-7 âm lịch).


- Tế đình rằm tháng 10 có hội xuống đồng  ở miếu Thượng (15-10 âm lịch)


Cụ giáo Phan đã tổng kết những ngày lễ hội ấy trong bài vè làng cánh rất cô đọng và súc tích:


Tháng hai có tiệc trai bàn


Cờ bay phấp phới ,quạt che rườm rà


Trong thì  trà tửu xưóng ca


Ngoài thì trai gái lượt là đua chen


Rõ ràng kẻ áo người xiêm


Khi ngày rước kiệu, khi đêm hát hò.


Tháng bảy tiệc ấy cũng to


Đại hồng kê phải chọn ,mưa cho cầu


Trên thì tế lễ linh đình


Dưới sông sáu chải dập dìu chải bơi


Ba ngày gắng sức đua tài


Khi thì giải dật, khi bơi giải đào


Thuyền con đây đó dập dìu


Quanh gò Miếu, lại cầu Treo những người


Hạ điền là tiệc tháng mười


Xôi hơn trăm cỗ, lợn vài mươi con


Bánh dầy ,rượu ngọt, cam ngon


Dân phong phú đã tiếng đồn rung rinh


Một năm ba tiệc linh đình


Tiệc nào tiệc ấy kể linh có ngàn 


Ngoài ra còn các lễ tế  khác như lễ cúng nghĩa sĩ hai trận vong, lễ  khao thứ vị,lễ kỳ an ...cũng được diễn ra ở ba đình hàng năm.

Ngày nay do yêu cầu cuộc sống và công việc của nhân dân nên các hội hè tế lễ có nhiều thay đổi, các lễ hội không được tổ chức như xưa. Do đó việc tìm hiểu những nghi lễ ở đình sẽ góp phần đánh giá, tìm hiểu phần nào đời sống tín ngưỡng của nhân dân làng Cánh xưa kia.

Tế đình rằm tháng 2
(Đang cập nhật)

Thứ Năm, 23 tháng 2, 2012

NGÀY GIỖ TRẬN GIẶC CỜ ĐEN -TƯỞNG NHỚ TRUNG HỒN QUAN


Xin được thắp nén nhang thơm tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong trận chiến giữ xóm làng cách đây tròn 128 năm, mùng 2 tháng 2 năm Giáp Thân (1884)- mùng 2 tháng 2 năm Nhâm Thìn (2012),  nguyện cầu hương hồn các vị được yên nghỉ ngàn thu...

Xin cầu nguyện Đức Phật A Di đà cùng chư Phật tiếp dẫn hương hồn các vị  phiêu du miền cực lạc, người làng Cánh sẽ mãi không quên công ơn các vị.

Văn tế mùng 2 tháng 2

VĂN TẾ TRUNG HỒN QUAN


MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884)


DUY....


Tuế thứ   ... niên nhị nguyệt sơ nhị nhật.


Tỉnh ...... huyện .......xã


Tế chủ kỹ lão các chức đồng xã thượng hạ cẩn dĩ


Khiết sinh, tư thình, bạch phạn nhang đăng, thanh chước, thứ phẩm chi nghi cảm minh cốc vu.


Giáp Thân niên Trung Hồn Quan vị tiền viết:


Hoa thêu áo cổn, Lê triều hai biển đa phong


Ngọc sáng vàng tươi, thôn ổ trăm nhà vui vẻ.


Cảm các vị linh chư xưa.


Thủa ấy:


Bụi tung trời đất


Khói tỏa non sông


Cơ trời biển đổi,


Phân đảng tung hoành.



Lệnh Cần Vương chấp chính, trăm dân thi tài văn võ.


Khắp thiên hạ dân to xã nhỏ chưa có kỉ cương.


Tam Canh nhà mỹ tục thuần phong, sẳn nơi tự sở.


Tập già trẻ lập thành khoản sổ, kinh đệ duyệt y,



Phục kỳ công như thuận kỳ tư-


Thượng tắc hòa như hạ tắc mục.



Đương giữa lúc phong đăng hòa cốc -


Lại gặp thời lương túc binh cường,



Luật lệ làng xếp có kỷ cương -Việc phòng thủ đặt nền thứ tự


Ngoài kết ước từ bàng hiệp sức, phòng sự nguy nan.


Trong lập thành cờ ngũ oai nghiêm, một lòng chống giặc.



Trước hết đã khơi hào đắp lũy, vòm gác thả chông


Giữa trung quân hiệu lệnh thủ công, giao thông chuyển báo.


Tam Canh nhà ghi tên lịch sử, bia đá bảng vàng


Nơi nghĩa quân lắm lúc cầu an công thành danh toại.


Đương thủa lúc dân an quốc thái nào ngờ đâu biến giá vô thường.


Giặc họ Lưu hiệu lệnh Cờ Đen lập quân dư đảng.


Tế quan giả ngụy chân tư bản Tây tỉnh xâm lăng,


Xem Tam Canh có vẻ nghiêm đài để tâm kinh quá.


Sẵn phòng thủ nhất tâm kháng cự, quyết chí tử sinh


Dẫu quan thù mấy vạn hùng binh bách gia như nhất.


Nên:


Gái tiếp lương mà đắp lũy,


Trai gắng sức để thủ thành



Giặc họ Lưu phẫn trí tung hoành bổ vây trùng điệp.


Dân tuy nhỏ nhưng một lòng cự tuyệt quyết chiến không hàng.


Ôi lòng người nỡ phụ trung kiên, mà nhiều kẻ bạo tàn đàng khấu.


Thế giặc mạnh dĩ đa địch thiểu


Dân tuy hùng nhưng thiếu vũ trang


Đã vài phen quyết chiến đảm đang, bất ý bị cổng tan lũy bở.


Khi thành vỡ tên bay đạn lạc, khói biển mịt mù


Lúc quân tan hàng ngũ nhác nhơ, đất trời u ám.


Từ sinh nào quản một lòng giết giặc, nghĩa khí không sờn.


Dạ sắt gan vàng, hai chữ TRUNG-KIÊN lưu danh muôn thủa.


Nay dân xã nhớ ngày húy kị, mới qua cơn di tản hồi hương.


Nhớ ơn xưa chén rượu tuần nhang, dâng nhị vị đồng lai chứng giám.


Ủng hộ cho dân xã hoàn toàn, phù trì mọi gia môn khang thái.


Xin kính mời Canh Ngọ hồn quan


Cụ Tự Phúc Chân- Cụ Hiệu từ hiền đồng lai phối hưởng.


HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY.


(Làng Tiên Canh)




Thứ Hai, 20 tháng 2, 2012

NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI- NHỚ NGÀY GIỖ TRẬN GIẶC CỜ ĐEN Ở LÀNG CÁNH

Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch ở Hương Canh gọi là ngày giỗ trận giặc Cờ Đen hay còn gọi là  trận vong năm Giáp Thân.

Để có cái nhìn tổng quan về sự kiện này chúng tôi xin trình bày phần tìm hiểu  và nghiên cứu ở những khía cạnh sau:

I. NGUỒN GỐC XUẤT HIỆN  VÀ  SỰ HOẠT ĐỘNG QUÂN CỜ ĐEN Ở VIỆT NAM.

II. DIỄN BIẾN CỦA  SỰ KIỆN NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884).

III. DI VẬT VÀ VĂN HÓA Ở HƯƠNG CANH SAU NGÀY MÙNG 2 THÁNG 2 NĂM GIÁP THÂN (1884).

PHẦN I


 NGUỒN GỐC XUẤT HIỆN VÀ  SỰ HOẠT ĐỘNG QUÂN CỜ ĐEN Ở VIỆT NAM.


Quân Cờ Đen còn gọi là Hắc Kỳ Quân-黑旗軍 vốn là tàn quân của khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc do Hồng Tú Toàn lãnh đạo  cuối đời Thanh (1851-1864) ở Trung Quốc và có sự gia nhập của những đảng cướp gốc dân tộc Choang ở tỉnh Quảng Tây. Thủ lĩnh của toán quân này là Lưu Vĩnh Phúc-劉永福 (1837—1917), tự Uyên Đình, người Khâm Châu, Quảng Đông (nay thuộcQuảng Tây)

Sở dĩ gọi là Hắc Kỳ Quân vì Lưu Vĩnh Phúc ra lệnh cho quân dùng lá cờ đuôi nheo màu đen làm cờ hiệu. Lá cờ đen có chòm sao Bắc Đẩu hoặc chữ " LƯU"  luôn được giơ cao, đi đầu trong những cuộc hành quân của toán quân này.

Cuộc khởi nghĩa nông dân Thái Bình Thiên Quốc  sau 14 năm hoạt động (1851-1864)  bị triều đình phong kiến Mãn Thanh đàn áp đẫm máu; nhiều toán nghĩa quân  phải dạt vào miền Bắc nước ta  gây lên hoạ thổ phỉ ở nước ta cuối thế kỷ XIX,  đámtàn quân này có sự phân hoá thành nhiều dư đảng khác nhau:

Quân  “Cờ Trắng” do Bàn Văn Nhị  cầm đầu  cướp bóc nhân dân ở vùng Cao Bằng, Hà Giang, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Quảng Ninh. Quân  “Cờ Vàng” do  Hoàng Sùng Anh, Diệp Tài cầm đầu lại nổi lên cướp phá ở vùng Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang và các tỉnh phía Nam Trung Quốc.  Quân Cờ Đen ở vùng Sơn Tây  là toán quân mạnh nhất trong các toán cướp,  khi vào Việt Nam trên đường đi Cờ Đen cho gia nhập những toán cướp người Choang Quảng Tây, vào Việt Nam năm 1865

Ở miền Bắc quân Cờ Đen đụng độ với một nhóm thổ dân chống đối nhà Nguyễnvà giết thủ lĩnh của họ nên triều đình nên nhân cơ hội đó nhà Nguyễn ban cho Lưu Vĩnh Phúc chức vị Cửu phẩm bách hộ để tiếp tục công việc bình định vùng này.

[caption id="attachment_939" align="aligncenter" width="223" caption="Di ảnh Lưu Vĩnh Phúc và lá cờ đen được trưng bày ở Hữu Nghị Quan"][/caption]

Năm 1868 quân Cờ Đen kéo quân lên chiếm  châu Bảo Thắng, Lào Cai tự tiện thu thuế, khai khoáng, cướp bóc khắp nơi, quan quân nhà Nguyễn cũng không ngăn cản được.

Năm 1869, quân Cờ  Đen đánh tan tác quân Cờ Vàng,  do chiến thắng quân Cờ vàng mà quân Cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc chính thức được chính quyền nhà Thanh bảo trợ, ngược lại Lưu Vĩnh Phúc cũng xóa bỏ mặc cảm khi trước, hạ lệnh cho thủ hạ dóc tóc kiểu Mãn Châu để tỏ lòng trung thành với nhà Thanh.  Mặc dầu trước khi đó Lưu Vĩnh Phúc  là tội phạm nhà Thanh. Mặt khách quân Cờ Đen vẫn được triều đình Huế chu cấp lương bổng, vũ khí và trở thành đội quân đánh thuê cho triều đình Huế.

Ngày ngày 21 tháng 12 quân Cờ Đen phối hợp với quân triều đình Huế tiến đánh Hà Nội, sau khi Hà Nộibị Pháp chiếm ngày  20 tháng 11 năm 1873 . Đại úy Pháp là Garnier dẫn một toán quân ra chặn đánh nhưng bị giết chết tại Cầu Giấy.

Tới tháng 10 năm Giáp Tuất (1874), theo lời xin của Hoàng Kế Viêm, Lưu Vĩnh Phúc được thăng chức quyền Tam Tuyên quân vụ đề đốc tước vị nam, kiêm coi các đạo.

Ngày 25 tháng 4 năm 1882, Pháp  chiếm thành Hà Nội. Ngày 19 tháng 5 quân Cờ Đen từ  Sơn Tây kéo ra Hà Nội. Trung tá Pháp là Hen-ri Riviere chặn đánh ở Cầu Giấy, bị trúng đạn chết. Quân Cờ Đen cắt lấy đầu Riviere rồi rút về  Sơn Tây

Ngày 13 tháng 12 năm 1883, Pháp tấn công Sơn Tây, quân Cờ Đen thủ thành và bắn trả rất ác liệt, đôi bên cùng thiệt hai nặng, tới ngày 16 tháng 12 thành Sơn Tây thất thủ, quân Cờ  Đen rút về thành Hưng Hóa nay thuộc Tam Nông, Phú Thọ

Ngày  7 tháng 3 năm 1884 Phá tấn công Bắc Ninh, đến  ngày 13 chiếm được thành, quân Cờ Đen từ Hưng Hóa tới thì thành Bắc Ninh đã mất rồi nên lại kéo về Hưng Hóa. Trên đường đi Cờ Đen tràn vào Hương Canh thảm sát ngày 28 tháng 2 (tức mùng 2 tháng 2 âm lịch) và trên đường về tràn vào làng Mộ Đạo, nay thuộc xã Đạo Đức giết 200 người vào tháng 3 cùng năm ấy. Hiện còn tấm bia có tên "TUẪN NGHĨA ĐÀN" ghi lại sự kiện ấy.

Ngày 11 tháng 4 năm 1884 Pháp đánh thành Hưng Hóa đến ngày 12 tháng 4 quân  và Cờ Đen  rút về Lâm Thao rồi  Tuyên Quang.

Sau khi chiến tranh Pháp-Thanh (1884-1885) tại miền Bắc Việt Nam kết thúc Lưu Vĩnh Phúc phụng mệnh vua Quang Tự trở về Trung Quốc, bị ép phải giải tán quân Cờ Đen vào tháng 6 năm 1885. Số  quân lính không về Trung Quốc ở lại Việt Nam sẵn vũ khí quay ra làm giặc cướp và bị người Pháp dẹp trong năm sau 1886

[caption id="attachment_940" align="aligncenter" width="210" caption="Quân lính Cờ Đen"][/caption]

Tuy được sự bảo trợ của triều đình Huế và cũng đã nhiều lần phối hợp với quân triều đình chống Pháp. Nhưng về bản chất quân Cờ Đen xuất thân từ những toán cướp nên đi đâu cũng gây nên cảnh cướp bóc, dân chúng miền Bắc thời đó hết sức thống khổ .

Một võ tướng bấy giờ là Ông Ích Khiêm không đồng tình khi triều đình Huế mượn sức quân Cờ đen chống chọi với Pháp. Ông cũng chê trách các quan Việt bất tài, nên khi hữu sự phải nhờ vào người Tàu để đánh giặc. Ông có làm bài thơ trách cứ tinh thần ỷ lại của các quan trong triều:

Áo chúa cơm vua hưởng bấy lâu


Đến khi có giặc phải thuê Tàu


Từng phen võng giá mau chân nhẩy


Ðến buớc chông gai thấy mặt đâu


Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp


Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu


Ai ôi hãy chống trời Nam lại


Kẻo nửa dân ta phải cạo đầu


PHẦN II


 DIỄN BIẾN SỰ KIỆN NGÀY MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN


(TỨC 28 THÁNG 2 NĂM 1884)


Sau khi thành Sơn Tây thất thủ, Lưu Vĩnh Phúc rút về thành Hưng Hóa .Về phía Pháp, sau khi hạ xong thành Sơn Tây quân Pháp ráo riết tấn công những thành trì khác ở miền Bắc. Ngày 20 tháng 2 năm 1884, Pháp cho quân đánh lấy Phả Lại, nơi mà sông Cầu, sông Đuống và sông Lục Nam hội tụ nhau. Mục tiêu tiếp theo của quân Pháp là thành Bắc Ninh. Tổng đốc Bắc Ninh là Trương Quang Đản đã nao núng, nên đã cho rút quân ra khỏi thành về đóng ở huyện Tiên Du. Cho nên lúc bấy giờ ở ngoại vi thành chỉ có tướng nhà Thanh là Triệu Ốc trấn giữ. Lưu Vĩnh Phúc ở Hưng Hóa nghe tin liền cho quân kéo đến Bắc Ninh ứng cứu quân Thanh ở Bắc Ninh.

Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch tức ngày 28 tháng 2 năm 1884  quân Cờ Đen đã đi đến huyện Yên Lãng, Sơn Tây và hạ trại ở Đồng Bói của làng Hương Canh, gần xã Tân Phong ngày nay.

Đã nghe về sự cướp bóc của toán quân này, chức sắc Hương Canh cử  Hồ Cố Công là một người Quảng Đông bán thuộc dạo, đang ngụ cư ở trong làng đến nói chuyện với Lưu Vĩnh Phúc, yêu cầu không cho quân lính vào làng.

Hồ Cố Công vâng mệnh chuẩn bị lễ lạt cùng mấy người khách là Sầm và Lường ra gặp Lưu Vĩnh Phúc ở doanh trại. Hồ Cố Công bẩm rằng: "Biết tướng quân vâng mệnh triều đình dẹp giặc Tây Dương, đường xa vất vả. Nhưng làng chúng tôi vốn đất chật người đông, nên không tiện bề tiếp đón. Phiền tướng quân đóng trại ngoài này, hết bao nhiêu gạo thịt làng xin cấp đủ. Duy có điều, chỉ xin tướng quân truyền lại cho quân sĩ chớ vào làng kẻo đàn bà trẻ con kinh sợ".

Vĩnh Phúc nghe vậy liền đồng ý ngay, truyền cho quân sĩ chỉ đóng trại ngoài đồng không được vào làng cướp phá, chỉ cắm trại nghỉ  qua đêm rồi sáng sớm mai lên đường.

Dẫu vậy  dân làng Hương Canh không chủ quan, làng  gọi người đi làm đồng về sớm, đóng tất cả các cổng làng. Trên các cổng làng đều có người canh gác cẩn thận đề phòng quân Cờ Đen vào làng.

"Việc binh ai dám hững hờ


Súng kề bờ luỹ ,giáo giơ mặt thành"


 Tuy đã đồng ý với làng Cánh về việc giới nghiêm, thế nhưng chiều ngày mùng hai tháng hai, vẫn có hai  lính Cờ Đen lởn vởn ở Cầu Treo, tìm đường qua cổng Treo để vào làng.

Người trưởng  ở Cầu Treo là Cai Vỏ, đang canh gác ở Cầu Treo thấy vậy, sẵn có chút hơi rượu trong người, ông liền dùng súng hỏa mai bắn chết một tên. Tên lính còn lại thoát chết chạy về báo tin với toán quân đang đóng ở Đồng Bói.

Lập tức ở trong làng nghe thấy tiếng kèn đồng của quân cờ đen thổi vọng về phía cổng làng ngày càng gần, tiếng kèn đó là tiếng của những chiếc kèn dài  của để thúc quân. Ba làng Cánh bị bao vây để trả thù cho tên  lính bị giết.

[caption id="attachment_951" align="aligncenter" width="217" caption="Kèn lệnh của quân Cờ Đen để thúc quân"][/caption]

Quân cờ đen sẵn súng ống lại đông về số lượng, bao vây kín vùng phía Đông Nam bờ lũy Hương Canh. Từ cổng cầu Treo , cổng Gợ  cho đến cổng Hính.  Những khẩu mã tràng (loại súng thần công nhỏ, có bánh xe kéo) liên tục nã vào các cổng làng.

Trong lũy Hương Canh cũng có một đội quân thiện chiến khoảng mấy trăm tráng đinh có sự rèn luyện không hề nao núng. Họ tập trung lại ở các cổng làng bị tần công, và biết rằng nếu không chiến đấu chống trả  thì   làng sẽ bị phá nát.

Trong bài vè quyển hai có tả lại cảnh chiến đấu;

"Ở ngoài nó đã giáp ranh


Dầu không,  nó cũng đánh mình chẳng tha


Ở trong phát hiệu đánh ra


Ở ngoài nó cũng can qua đánh vào


Ở trong thét đánh ào ào


Ở ngoài nó cũng bắn vào như mưa"


Quân Cờ Đen tiến sát  cổng làng thì, trên tầng những cổng ấy làng ấy những tráng đinh đã phục sẵn. Dùng súng hỏa mai bắn hạ, quân Cờ Đen tràn lên thì lập tức đã nhận hàng loạt những mảnh sành, gạch nung ném tới.


Sau nhiều đợt tấn công không thể phá nổi phòng thủ làng Hương Canh, quân Cờ Đen cho súng mã tràng bắn tới tấp. Những chiếc cổng làng hai tầng tám mái vốn được xây bằng gạch và vữa trộn mật mía rất vững chắc, trước hỏa lực của Cờ Đen cũng bị sạt mái, lở tường. Cuối cùng, sau hơn một tiếng cầm cự, cánh cổng Hính bị đổ nghiêng cũng là lúc quân Cờ Đen tràn vào ồ ạt. Các tráng đinh làng Tiên ra sức chặn đánh, nhưng trước số lượng mỏng hơn hẳn so với đối phương đã không chống đỡ nổi. Quân Cờ Đen đã giết hết những nghĩa sĩ ấy trước khi tràn vào các xóm.




[caption id="attachment_961" align="aligncenter" width="300" caption="Súng ống của Cờ Đen bỏ lại ở thành Sơn Tây"][/caption]

Khi tràn vào các xóm, quân Cờ Đen điên cuồng cướp bóc, đốt phá, cứ hễ gặp người là chém . Dân làng Hương Canh lúc đó chỉ biết chạy thoát thân trong hoảng loạn.


"Mắt trông ai chẳng kinh hoàng


Đường kia lối nọ ,chạy quàng chạy xiên


Người con yếu,kẻ vợ hèn


Ai ra đường ấy, ai nhìn được ai


Lơ thơ khóm trúc cành mai


Kẻ trong luỹ rậm, người ngoài ruộng sâu


Bờ ao, khóm đế , bụi lau


Kể chân bên Sở ,người đầu đỉnh non


Nười bế cái, kẻ bồng con


Thương thay ai chẳng kinh hồn rối gan


Trong hào, ngoài luỹ tan hoang


Ngói xô dậy đất, hoả quang rợp trời"


Tử thương bảy tám trăm người


Oan này có một, kêu trời nhưng xa 


Chỉ vì mất một mạng người mà quân Cờ Đen với bản chất chất của những tên thổ phỉ đã chém giết để trả thù điên cuồng, người trong làng phần bị giết chết, phần thì nhanh chân bỏ chạy, chỉ còn lại trẻ con người già yếu không chạy kịp đều, cả làng nháo nhác tiếng kêu khóc, trẻ con lạc mẹ lạc cha chạy khắp đường. Số quân cờ đen ở ngoài đồng cũng tràn cả vào làng, bắt gà,  giết lợn thổi cơm ăn.



Dường như đã hả cơn giận, cũng là lúc tối đến quân Cờ Đen mới cho nấu một vạc cháo hoa loãng ở giữa sân đình Tiên, bắt số trẻ con lạc bố mẹ dồn cả vào một chỗ rồi đơm ra bát đàn cho húp.Tuy hoảng sợ nhưng vì đói cả nên bọn trẻ cũng húp lấy hút để. Hễ đứa nào húp cháo nóng chỉ một chỗ là Cờ Đen phán định ấy là con nhà giàu, đứa nào húp xung quanh cho cháo nguội dần thì cho là con nhà nghèo. Những đứa chúng cho là con nhà giàu thì  liền dùng giáo nhọn đâm vào lưng đứa bé mà nhấc bổng lên trên trời. Đứa bé giãy giụa vì  quá đau đớn mà huơ tay huơ chân, khóc thảm thiết. Lính Cờ Đen cười ầm cả lên mà bảo: "Tý nheo (trẻ con)  đang múa đấy" rồi vứt xác trẻ con xuống giếng Nội ở đầu đình. Cả đứa chưa chết hẳn lẫn đứa chết cũng bị chết đuối hết, nước giếng đỏ ngầu màu máu,  xác tràn lên  gần đầy lên cả miệng giếng.


Đêm kinh hoàng ấy làng Cánh trở thành sẽ còn được dân làng Cánh mãi không thể quên trong nỗi hoảng sợ đến tột độ, người chạy thoát được không dám về không biết những người thân của mình hiện ra sao, còn hay bị đã bị giặc giết mất rồi.


Sáng ngày mùng 3 tháng 2 tức ngày 29 tháng 2, vì vẫn còn phải sang Bắc Ninh gấp quân Cờ Đen cũng rút ra khỏi làng, khi đi Cờ Đen bắt bớ những người còn sót lại trong làng gồng gánh phục dịch đi mãi theo đường cái quan.


"May sao phúc đến dân ta


Có ông Bang Ký với bà Tám Tương


Lễ quan Lưu với quan Lường


Trâu bò lại thả, dân làng được tha


Ngập ngừng khi trở về nhà


Đoạn trường lúc ấy nghĩ mà buồn tênh"


Khi ấy trong bài vè có kể ông Bang Ký và bà Tán Tương đứng ra xin cho làng dân làng, hiện chưa rõ lai lịch của hai người này là thế nào. Quân Cờ Đen cho thả những người bị bắt rồi kéo quân về tỉnh Bắc khi mặt trời vừa rạng.Sau khi quân Cờ Đen kéo đi, người làng Cánh trở về nhà tìm người thân chôn cất, hầu như nhà nào cũng có người chết, nhiều  người bị hết hết cả nhà không còn ai. Theo lời kể  cụ giáo Phan là tử thương chừng bảy tám trăm người cả ba làng.


PHẦN III


 DI VẬT VÀ VĂN HÓA Ở HƯƠNG CANH SAU NGÀY MÙNG 2 THÁNG 2 NĂM GIÁP THÂN (1884).


Những năm 90 trên ban thờ đình Tiên Canh có hai tấm trở đậu sơn son. Các cụ kể rằng xưa kia hai tấm này ở nhà thờ Quan Trung, khi nhà Quan Trung bị dỡ thì mới đưa lên trên ban.


Hai tấm ấy có dòng chữ :" HIỆT TIẾT TRUNG HỒN THẦN HÚY" một bức là Đông phối, một bức là Tây Phối. Trên đó được ghi kín chữ Hán là tên người làng Tiên đã hy sinh trong lần chống quân Cờ Đen tràn vào làng năm 1884. Những người ấy đa phần là lý trưởng, khán thủ.. có cả học trò và phụ nữ.


Xưa kia Đình Tiên Canh có hai dãy nhà thờ một dãy thờ Tiên Hiền chính là văn từ như ở những làng khác. Dãy nhà kia gọi là nhà thờ Quan Trung, thờ những nghĩa sĩ đã hy sinh bảo vệ xóm làng trong hai cuộc chiến đấu bảo vệ làng năm Canh Ngọ-1750 và Giáp Thân-1884.


Từ  đó mỗi năm nhằm ngày mùng 2 hai âm lịch ở tất cả các điếm đều tổ chức  cúng giỗ trận cho những người đã khuất trong trận vong năm ấy. Dân làng lại lấy cháo se bánh hòn để cúng như  đã làm đế cúng những người đã mất trong trận vong năm Canh Ngọ.




[caption id="attachment_1034" align="aligncenter" width="1024" caption="Giếng Nội đầu đình Tiên Canh - Nay đã bị lấp"][/caption]

Ở ba đình làng làm lễ cúng cho những nghĩa sĩ, riêng ở Đình Tiên, khi cúng người ta còn đổ một cháo se và bánh hòn xuống giếng Nội ,nơi mà những đứa bé vô tội năm Giáp Thân bị vứt xác xuống đây. Người ta kể lại mỗi khi ấy nước giếng Nội đang trong vắt bỗng đỏ ngầu, và đêm ấy  có tiếng trẻ con khóc trong sân đình Tiên. Có người cho rằng đó là oan hồn của những đứa trẻ về đây như  oán trách lũ giặc cướp vô lương  gây nên thảm cảnh ấy.


Trong sách vở rất ít tài liệu ghi lại sự kiện này. Chỉ có sách Địa Chí Vĩnh Yên xuất bản năm 1939 dưới thời thuộc Pháp (hiện lưu ở kho sách quý hiếm Thư viện Quốc gia trong phần liệt kê giặc giã tỉnh nhà có viết " Sau khi thất thủ thành Sơn Tây quân Cờ Đen Lưu Vĩnh Phúc tràn sang giết hại đốt phá các làng Hương Canh, Ngọc Canh, Tiên Canh mà quan ta không dám làm gì" .


Tuy rằng 128 năm trôi qua không phải là thời gian dài trong lịch sử nhưng chuyện ở làng đã trải qua 5 đời người và có thể lãng quên. Xin được nhắc lại chuyện xưa như lời nhắc nhở cho những thế hệ  sau này sinh ra trên vùng đất Hương Canh


Bắc Ninh mùng 2 tháng 2 âm  lịch


Trần Ngọc Đông- 0984518870


VĂN TẾ TRUNG HỒN QUAN

MÙNG HAI THÁNG HAI NĂM GIÁP THÂN (1884)

DUY….

Tuế thứ   … niên nhị nguyệt sơ nhị nhật.

Tỉnh …… huyện …….xã

Tế chủ kỹ lão các chức đồng xã thượng hạ cẩn dĩ

Khiết sinh, tư thình, bạch phạn nhang đăng, thanh chước, thứ phẩm chi nghi cảm minh cốc vu.

Giáp Thân niên Trung Hồn Quan vị tiền viết:

Hoa thêu áo cổn, Lê triều hai biển đa phong

Ngọc sáng vàng tươi, thôn ổ trăm nhà vui vẻ.

Cảm các vị linh chư xưa.

Thủa ấy:

Bụi tung trời đất

Khói tỏa non sông

Cơ trời biển đổi,

Phân đảng tung hoành.

Lệnh Cần Vương chấp chính, trăm dân thi tài văn võ.

Khắp thiên hạ dân to xã nhỏ chưa có kỉ cương.

Tam Canh nhà mỹ tục thuần phong, sẳn nơi tự sở.

Tập già trẻ lập thành khoản sổ, kinh đệ duyệt y,

Phục kỳ công như thuận kỳ tư-

Thượng tắc hòa như hạ tắc mục.

Đương giữa lúc phong đăng hòa cốc -

Lại gặp thời lương túc binh cường,

Luật lệ làng xếp có kỷ cương -Việc phòng thủ đặt nền thứ tự

Ngoài kết ước từ bàng hiệp sức, phòng sự nguy nan.

Trong lập thành cờ ngũ oai nghiêm, một lòng chống giặc.

Trước hết đã khơi hào đắp lũy, vòm gác thả chông

Giữa trung quân hiệu lệnh thủ công, giao thông chuyển báo.

Tam Canh nhà ghi tên lịch sử, bia đá bảng vàng

Nơi nghĩa quân lắm lúc cầu an công thành danh toại.

Đương thủa lúc dân an quốc thái nào ngờ đâu biến giá vô thường.

Giặc họ Lưu hiệu lệnh Cờ Đen lập quân dư đảng.

Tế quan giả ngụy chân tư bản Tây tỉnh xâm lăng,

Xem Tam Canh có vẻ nghiêm đài để tâm kinh quá.

Sẵn phòng thủ nhất tâm kháng cự, quyết chí tử sinh

Dẫu quan thù mấy vạn hùng binh bách gia như nhất.

Nên:

Gái tiếp lương mà đắp lũy,

Trai gắng sức để thủ thành

Giặc họ Lưu phẫn trí tung hoành bổ vây trùng điệp.

Dân tuy nhỏ nhưng một lòng cự tuyệt quyết chiến không hàng.

Ôi lòng người nỡ phụ trung kiên, mà nhiều kẻ bạo tàn đàng khấu.

Thế giặc mạnh dĩ đa địch thiểu

Dân tuy hùng nhưng thiếu vũ trang

Đã vài phen quyết chiến đảm đang, bất ý bị cổng tan lũy bở.

Khi thành vỡ tên bay đạn lạc, khói biển mịt mù

Lúc quân tan hàng ngũ nhác nhơ, đất trời u ám.

Từ sinh nào quản một lòng giết giặc, nghĩa khí không sờn.

Dạ sắt gan vàng, hai chữ TRUNG-KIÊN lưu danh muôn thủa.

Nay dân xã nhớ ngày húy kị, mới qua cơn di tản hồi hương.

Nhớ ơn xưa chén rượu tuần nhang, dâng nhị vị đồng lai chứng giám.

Ủng hộ cho dân xã hoàn toàn, phù trì mọi gia môn khang thái.

Xin kính mời Canh Ngọ hồn quan

Cụ Tự Phúc Chân- Cụ Hiệu từ hiền đồng lai phối hưởng.

HAI KỲ GIỖ TRẬN Ở HƯƠNG CANH

Tại ban thờ quan trung đình Tiên Hường thuộc thị trấn Hương Canh xưa kia có 1 vế đối:


"TỰ CANH NGỌ CHÍ GIÁP THÂN VỊ NHỊ  BÁCH NIÊN  PHÙNG THỬ HỘI"


Về đối ấy có nghĩa là: Từ Canh Ngọ đến Giáp Thân, chưa đầy 200 năm lại gặp nạn này.

Hai sự kiện được nói đến đây chính là hai kỳ vỡ làng kéo theo hai cuộc thảm sát đẫm máu với dân làng Hương Canh, lần 1 vào năm Canh Ngọ 1750, lần 2 vào năm 1884. Chỉ trong 134 năm 134 năm dân ba làng đã phải chịu hai thảm họa, câu đối như nhắc nhở đến nỗi đau trong lịch sử làng, hàng trăm năm  sau lớp hậu sinh vẫn không khỏi xót xa trước những sự kiện ấy.

Các câu chuyện liên quan tới hai kỳ vỡ làng có rất nhiều tuy nhiên tóm tắt đại ý như sau:

- Năm Canh Ngọ tức năm 1750 vỡ làng lần thứ nhất:

-Cuối đời Hậu Lê, Nguyễn Danh Phương người làng Cói là thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa nông dân ở trấn Sơn Tây, sau khi chiếm cứ được núi Thanh Lanh làm đại bản doanh, mở rộng địa bàn hoạt động về phía Thăng Long .Khi qua làng Hương Canh, gặp sự kháng cự quyết liệt của dân làng Hương Canh. Quân Nguyễn Danh Phương không thể vào trong làng vì làng có lũy tre bao bọc, hào sâu và đội quân giữ làng. Qua 7-8 năm bao vây . Ngày 29-4 năm Canh Ngọ (1750) Nguyễn Danh Phương cho quân đào địa đạo rồi chui lên ở Dãy Đánh Đòn gần đình Hương, tàn sát nhân dân. Hơn 600 dân làng  bị giết hại, một  số ít người chạy thoát chạy về làng Hạ Lôi. Danh Phương lấy Hương Canh làm Trung Đồn.  Năm 1751 Trịnh Doanh tấn công Nguyễn Danh Phương ở Hương Canh, Danh Phương thua chạy rồi bị bắt ở Tĩnh Luyện- Lập Thạch.

[caption id="attachment_1037" align="aligncenter" width="600" caption="Dãy Đánh Đòn, nơi xảy ra trận chiến giữa tráng đinh và quân Nguyễn Danh Phương 1750"][/caption]

Sáu tháng sau, dân làng Hương Canh quay về dựng lại làng đã bị tàn phá. Tưởng nhớ người đã khuất vì bị quân Danh Phương thảm sát, người làng làm cháo se bánh hòn cúng hàng năm trong đình làng. Từ đó ngày  29-4 dân làng gọi là Giỗ trận giặc thằng què

- Năm Giáp Thân tức năm 1884 vỡ làng lần thứ hai:

- Ngày 28/2 âm lịch năm Giáp Thân tức  ngày 28/2/1884. Quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc từ  thành Hưng Hóa (Tam Nông- Phú Thọ) kéo quân về ứng cứu Bắc Ninh khi Pháp tấn công thành Bắc Ninh. Khi qua làng Hương Canh liền cho quân nghỉ chân tại quán Hạnh. Làng Hương Canh đã cử người đến nói chuyện đề nghị không cho quân vào làng tránh gây xáo động xóm làng. Tuy nhiên chiều ngày 2-2 vẫn có quân lính Cờ Đen lảng vảng ở cổng làng . Một tuần đinh trong làng thấy vậy dùng súng hỏa mai bắn chết.  Quân Cờ Đen biết tin liền kéo quân  trả thù. Dân làng Hương Canh chống trả  quyết liệt. Tuy nhiên quân Cờ Đen có số lượng đông, sau một giờ tấn công, đã phá vỡ được cổng Hính tràn được vào làng, cướp của giết dân. Gần 7-8 trăm người bị giết và bị thương phần nhiều là tráng đinh và trẻ em.
Giếng Nội đầu đình Tiên Canh - Nơi Cờ Đen thảm sát dân làng năm 1884

Từ đó lấy ngày 2/2 là ngày  giỗ trận giặc Cờ Đen và cũng cúng những người chết trận bằng cháo se bánh hòn như  giỗ trận năm Canh Ngọ. Những người đã chiến đấu và bị hy sinh được thờ cúng trong ban thờ của đình gọi là Trung Hồn Quan.



Chúng  tôi xin được giới thiệu hai bài viết trên khi mà ngày giỗ trận Giặc Cờ Đen sắp tới.

1.Giỗ trận ngày 29-4 tức giỗ trận Giặc Thằng Què

2. Giỗ trận ngày 2-2 tức Giỗ trận giặc Cờ Đen

Thứ Năm, 9 tháng 2, 2012

NGUỒN GỐC BÁNH HÒN- CHÁO SE HƯƠNG CANH


Tìm về nguồn gốc bánh hòn chúng tôi có trao đổi với bác Trần Xuân Tiếp, 72 tuổi, người xóm Lang, hội viên hội di sản văn hóa Sông Cánh. Bác kể cho chúng tôi lịch sử hai món ăn truyền thống của người Hương Canh là cháo se bánh hòn và vó cần. Câu chuyện này được cụ nội 4 đời truyền  lại những năm trước tạm chiếm, vì là người có trí nhớ tốt lại sống cùng các cụ từ nhỏ, sau này lại làm cán bộ địa phương nên những câu chuyện xưa kia bác vẫn kể lại cho chúng tôi nghe rõ ràng chi tiết.



Cháo se-bánh hòn xuất hiện vào những năm  cuối của cuộc chiến  giữa dân làng Hương Canh chống quân khởi nghĩa Nguyễn Danh Phương (1741-1750).

Vào những năm cuối cùng chống quân Nguyễn Danh Phương, dân làng Hương Canh lâm vào tình trạng thiếu lương thực vì 7 vụ lúa liên tiếp bị quân của Phương về gặt đem đi mất. Tuy đói kém nhưng dân làng Hương Canh vẫn  đoàn kết một lòng giữ làng quyết không hàng. Các cụ xưa kể lại rằng, khi đó nhà giàu thì chia thóc lúa chia cho nhà nghèo nấu cháo, nhà nghèo thì rút mái tranh cho trâu bò nhà giàu ăn khỏi chết đói. Thế rồi số lương thực dự trữ cũng gần cạn kiệt, số gạo trong làng còn lại rất ít ỏi, tình thế ngày càng lâm vào khó khăn. Mặc khác, Hương Canh xưa là làng tự quản nên có một đội ngũ trai tráng bảo vệ làng xóm. Ngày thường là những tráng đinh, thời loạn lạc làng tụ hợp lại luyện tập thành đội quân giữ làng có chỉ huy và vũ khí riêng. Đội quân ấy quyết không được để đói mới đủ sức giữ làng và luôn luôn sẵn sàng chiến đấu.

Vì thế, hội đồng kỳ mục  đã họp họp tại Tự Môn tìm cách chống đói cho cả dân và quân, các cụ cho rằng số gạo còn lại trong làng cần giã nhỏ ra làm bánh sẽ được nhiều hơn và khi chia phần để nuôi quân cũng sẽ đều nhau hơn, số bột còn lại sẽ đem nấu cháo để húp chống đói.

Thế rồi  nhà nào nhà nấy gom góp hết số gạo trong nhà cho làng làm lương thực cho cả làng. Mọi người cũng cho rằng bánh nặn to thì càng có cảm giác ăn nhiều, càng rỗng và mỏng vỏ thì càng ít tốn bột gạo hơn Do đó bánh luôn được nặn rỗng và cho nhân đầy. Nhân bánh là hành tươi hoặc mộc nhĩ trộn với muối, những thứ gia vị ấy luôn có sẵn có trong vườn nhà.

Số bột còn lại đã giã nhỏ nấu thành cháo chia cho mọi người, vì đã đem đươc giã nhỏ nên thứ cháo nấu lên ấy trở nên sánh như hồ loãng. Tuy nấu được nhiều nhưng ăn lại nhanh đói. Các cụ nảy ra ý định cho thêm bột  gạo vào cháo loãng kia và cũng là để có cảm giác được ăn nhiều “cái” hơn nên không thể nấu nhuyễn. Số bột ít ỏi sau khi làm bánh thừa được cán mỏng  rồi xiết thành những thớ bột nhỏ và dài cho thêm vào nồi cháo bột loãng. Tuy nhiên, khi sợi bột ấy khi vào nồi cháo nóng thường vón cục lại mà không đều cả nồi cháo. Các cụ xưa bèn thêm nước vào phần bột ấy, nhào trộn cho đều, rồi để lên hai  tay se lại cho chảy xuống từ từ. Khi lăn nhẹ hai tay bột ướt dần dần chảy từng sợi nhỏ giữa hai lòng bàn tay vào nồi cháo đang sôi nên xuống đến đâu bột chín đến đó, không chìm, mà lửng lơ trong nồi cháo.

Với cách làm ấy dân làng Cánh đã nấu, cùng nhau ăn ăn và đã sống qua những ngày gian tháng gian khổ nhất trong những ngày tháng bị vây hãm. Các tráng đinh được tiếp tế từng nắm bánh nhân hành rỗng ruột mà thơm ngon, những bát cháo nóng ăn  được nhiều  nên không bị đói. Vì bánh được nặn tròn mà to lại rỗng bên trong nên người ta gọi là BÁNH HÒN, cháo phải dùng hai tay để se bột thành sợi nên gọi là CHÁO SE.

Khi ăn, có người  bỏ cả nắm bánh vào bát cháo ăn cùng. Lạ thay, mùi vị của hai thứ ấy khi hòa quyện  với nhau lại càng hấp dẫn và thơm ngon hơn, chẳng thấy mùi hôi của hành tươi đâu nữa, gạo gié Cánh tuy để đã lâu ngày nhưng vẫn bốc hơi thơm ngào ngạt từ bát cháo nóng.

Đấy cũng là lý do vì sao bánh hòn chỉ được làm từ bột gạo tẻ nguyên chất, không pha thêm một thứ ngũ cốc nào khác. Gạo làm bánh mà lẫn chút gạo nếp là không thể ăn được. Bởi lẽ bánh bột nếp không bao giờ làm nhân hành và cũng như lương thực làng Cánh ngày ấy cũng không còn chút gạo nếp dự trữ.

Ngày nay ở Hương Canh làm bánh hòn nhỏ hơn xưa rất nhiều, nhất là bánh được làm để bán. Tuy nhiên ở trong làng, nếu làm tự làm bánh để ăn, người ta thường nặn theo lối cổ truyền. Bánh to, vỏ mỏng, ruột bánh vẫn phải  rỗng và  được cho đầy nhân hành. Vì thế , chỉ có bánh hòn do người HươngCanh làm mới làm nặn được rỗng bên trong. Ở Hương Canh, người ta gọi là NẶN bánh hòn chính vì bột bánh phải được nặm khum khum như  chiếc chum rỗng trước khi cho nhân bánh vào trong.

Cùng với thứ món ăn thay cơm  ấy, dân làng và tráng đinh đã nhiều phen đánh bật quân khởi nghĩa khi tiến đánh làng.Vì thế năm cuối cùng làng giữ được vua Lê đã ban 3 chữ vàng “TRUNG NGHĨA DÂN”  ngày 22 tháng 4 năm Cảnh Hưng thứ 10 (1749). (Tấm biển này treo ở đình  đã mất trong thời gian  Pháp thời tạm chiếm làng Hương Canh 1949-1954)

Đau xót thay, khi triều đình chuẩn bị đem quân dẹp loạn ở xứ Đoài cũng là lúc làng ta thất thủ. Quân khởi nghĩa đã bí mật đào một đường hầm từ Nghênh Ngáng vào Dãy Đánh Đòn rồi tràn lên tàn sát dân làng. Hôm ấy nhằm ngày 29-4 năm Canh Ngọ năm Cảnh Hưng thứ 11 đời vua Lê Hiển Tông (1750). Theo người già trong làng kể lại, nơi mà quân khởi nghĩa  tràn lên chính là khoảng đường cái giữa  tường chùa và Đình Hương ngày nay. Quân Nguyễn Danh Phương vốn là dư đảng của những toán cướp vùng Sơn Tây nên rất hung tợn, chúng đã giết sạch không trừ một ai trong làng mà không ghê tay.Dân làng bị tàn sát dã man, xác nằm chồng chất lên nhau máu chảy ra đường cái ngập cả khuỷu chân. Vài ba chục người dân đi kiếm củi ngoài lũy làng khi chiều về thấy làng xóm tan hoang,vội chạy về dưới xuôi  phía kinh thành, chạy mãi rồi khi trời sáng thì đến làng Hạ Lôi (nay là xã Hạ Lôi, huyện Mê Linh, Hà Nội). Được người dân Hạ Lôi che chở cho ăn ở. Người Hương Canh sống quây quần bên nhau, nhưng không thể về nhà vì Nguyễn Danh Phương sau khi phá được làng đã lấy luôn lũy tre làng và hào sâu  làm đồn trại của mình gọi là Trung Đồn.

Năm sau (1751), ChúaTrịnh Doanh đích thân cắt cử  đại quân đi đánh Nguyễn Danh Phương ở Hương Canh. Tướng nhà Trịnh là Nguyễn Phan cho quân tiến sát lũy làng mà tràn vào, Danh Phương chống cự không nổi nên vỡ đồn mà bỏ chạy, quan quân đuổi theo, bắt được Danh Phương ở xã Tĩnh Luyện, huyện Lập Thạch. (Trích Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục)

Chúa liền cho lệnh phủ dụ dân làng về quê cũ và ban cho những đặc ân vì làng đã một lòng trung thành với triều đình, dân Hương Canh lục tục  về làng cũ. Người ta làm cháo se bánh hòn để cúng dân làng đã bị tàn sát trong ngày vỡ làng. Từ đó, hàng năm cứ nhằm ngày 29/4 âm lịch là ngày giỗ chung của cả làng. Người Hương Canh lại làm bánh, nấu cháo trước là để cúng vong nhân sau cùng nhau ăn để tưởng nhớ lại ngày dân làng cùng bên nhau chống giặc. Bánh hòn cháo se lúc này càng được nấu ngon hơn, cháo không chỉ có bột mà còn thêm thịt nạc, nhân bánh không chỉ có hành mà có cả thịt mỡ nên lại càng ngon hơn.

Từ ấy, ngày 29/4 hàng năm gọi là ngày giỗ trận vong giặc thằng què, lễ cúng này được diễn ra ở  ba  đình làng kèm theo một bài văn tế chữ Hán hết sức cảm động.

Do ở vùng đất đai trù phú, thiên nhiên ưu đãi không bị bão lụt mất mùa lại được đặc ân của các triều vua sau này, Hương Canh chẳng bao lâu lại trở nên một thành một làng trù phú như xưa, món bánh hón cháo se được làm quanh năm vừa là tưởng nhớ người xưa, vừa là để có dịp thưởng thức món ăn thôn dã mà ngon lành.

Bánh hòn cháo se

Cháo se Hương Canh phải ăn bằng đũa


Một trăm ba mươi tư năm sau,(1884) Hương Canh lại trải qua một lần vỡ làng, khi đụng độ với Hắc Kỳ Quân – Lưu Vĩnh Phúc thất trận tràn qua làng. Trong vòng 1 ngày đêm mùa xuân năm ấy, gần 800 lương dân vô tội đã bị giết hại.

Ngày giỗ trận lần 2 nhằm ngày 2/2 âm lịch. Các cụ trong làng gọi là Giỗ trận vong giặc Cờ Đen và cũng làm cháo se- bánh hòn để cúng tế những nghĩa sĩ như giỗ trận vong lần thứ nhất.

Nguồn gốc bánh hòn là thế, chúng tôi đã được ăn bánh hòn- cháo se từ thủa còn bé thơ nên cái mùi vị bánh hòn ấy đã trở thành mùi quê hương của những người dân quê tôi. Cho dù cuộc sống thay đổi thế nào, thì hương vị bánh hòn-cháo se vẫn thế, cách làm cũng như xưa và nói đến  ẩm thực Hương Canh là nói đến cháo se bánh hòn như nhớ lại một thời kỳ đau buồn của lịch sử làng đã trải qua.

Bình luận:

  1. Gần đây có bài báo nói cháo se bánh hòn là mô phỏng ốc nhồi và cỏ đuôi lươn được đăng tải trên một số tạp chí Vĩnh Phúc chúng tôi nhận thấy, không đúng với thực tế và nặng về lối suy diễn. Cỏ đuôi lươn người ta chỉ có thể sắc nước cho phụ nữ có mang uống; có nơi còn dùng chữa sản hậu. Sở dĩ bánh hòn rỗng ruột vì lý do đã trình bày ở trên, khi nặn không có chuyện mô phỏng lại trôn ốc mà núm lại cho giống ốc nhồi. Tất nhiên khi nặn bánh hòn như chum rỗng phải khéo léo vê miệng lại thì bánh mới không bị vỡ. Có là người Hương Canh hoặc tự tay làm mới biết bánh hòn được NẶN như thế nào.

  2. Một số làng quanh vùng cũng làm bánh bột gạo tẻ nhân hành, có người gọi đó là bánh hòn. Tuy nhiên không có nguồn gốc từ  Hương Canh vì kỹ thuật làm bánh hòn ở Hương Canh khác hoàn toàn. Đúng ra đó là bánh dẹt. Có lẽ tên bánh hòn lấy ý tưởng  bánh hòn Hương Canh, một món ăn đã nổi tiếng trong vùng.

  3. Theo thông tin được biết có một làng khác cũng làm cháo se, đó là làng Lưu Xá- Hoài Đức – Hà Tây cũ nay là Hà Nội cũng làm cháo se bằng cách se bột vào nồi cháo, nhưng sợi bột ở đây rất to và cứng khắc hẳn cháo se Hương Canh


HƯƠNG CANH-BẮC NINH

5~9/2/2011

Trần Ngọc Đông

Chủ Nhật, 5 tháng 2, 2012

TỐI MƯỜI TƯ Ở CHÙA LÀNG

Đêm mười tư tháng riêng mưa xuân bay phơi phới như những lớp bụi mờ. Trời không còn rét buốt như những ngày tết âm lịch nhưng vẫn còn cái se lạnh của những ngày đầu xuân.

Đã hơn 9h tối nhưng đường làng vẫn tấp nập những người đi lễ chùa. Tối nay là mười tư và ngày mai là ngày rằm, ngày lễ chùa lớn nhất trong năm ở quê tôi.

Năm nay, chùa làng được làm lại, chùa mới hình dáng vẫn thế nhưng có vẻ cao rộng hơ n xưa.  Đâu rồi còn văng vẳng câu thơ cha  đọc cho nghe hồi tấm bé:

 Chùa làng rêu phủ mái nâu.


Dân làng thờ phật để cầu bình an


Ngôi chùa cổ như  trong câu thơ đã không còn khi trải qua nắng mưa thời gian của hơn ba thế kỷ đã trở nên xuống cấp phải dỡ đi làm mới.

Chùa làng được trùng tu, lên chùa ai cũng thấy vui, cùng hớn hở lên chùa để cầu Phật ban cho sức khỏe  và bình an với tấm thành tâm nhất cũng là để chiêm ngưỡng ngôi chùa mới vừa hoàn thành.

Chùa làng, bao năm trôi qua cái dáng vẻ trầm mặc vẫn như vậy. Dân làng, cho dù cuộc sống đang biến đổi từng nhưng niềm tin vào Phật đạo vẫn chẳng đổi thay.

Chùa làng ơi... dù đi nơi đâu con vẫn như nghe tiếng chùa ngân nga như chỉ lối dẫn đường trong bể khổ cuộc đời,  con luôn nhắc trong lòng ngôi chùa nơi mình đã sinh ra. Chùa Cả ơi!

[caption id="attachment_595" align="aligncenter" width="600" caption="Chùa được che rạp để chuẩn bị cho ngày lễ lớn nhất trong năm"][/caption]

[caption id="attachment_596" align="aligncenter" width="600" caption="Dân làng đi lễ chùa tối mười tư"][/caption]

[caption id="attachment_597" align="aligncenter" width="600" caption="Tam thế Phật-Thích Ca ngồi trên tòa sen, còn Văn Thù và Phổ Hiền đứng trên tòa sen"][/caption]

[caption id="attachment_598" align="aligncenter" width="600" caption="Tượng Quam Âm Thị Kính bị bôi sơn tây"][/caption]

[caption id="attachment_624" align="aligncenter" width="600" caption="Vi Đà Hộ Pháp- Ông Thiện bị bôi sơn tây"][/caption]

[caption id="attachment_625" align="aligncenter" width="600" caption="Tiêu Diện Đại Sĩ - Ông Ác cũng bị bôi sơn tây "][/caption]

[caption id="attachment_627" align="aligncenter" width="600" caption="Ngọc Hoàng Thượng Đế và Nam Tào -Bắc Đẩu"][/caption]

[caption id="attachment_629" align="aligncenter" width="600" caption="Tượng gỗ sắp được đưa lên chùa thay thế tượng đất"][/caption]

[caption id="attachment_632" align="aligncenter" width="600" caption="Tượng Quan Âm Thị Kính mới và đứa con nuôi chỉ đặt vừa lòng bàn tay"][/caption]

[caption id="attachment_634" align="aligncenter" width="600" caption="Nhà Tổ xưa, nay được chuyển thành điện Mẫu"]Chua Kinh Phuc[/caption]

[caption id="attachment_600" align="aligncenter" width="600" caption="Gác chuông-khánh chùa"][/caption]

[caption id="attachment_601" align="aligncenter" width="600" caption="Tự Môn Sở xây lại năm 2011"][/caption]

Tam Quan xây năm 1925

Thứ Năm, 26 tháng 1, 2012

TỤC CÚNG 30 Ở BA LÀNG CÁNH

Tục cúng 30 cho người khuất  là một nét văn hóa độc đáo của người Hương Canh.

Trong các lễ nghi dành cho người quá cố theo phong tục tập quán của các làng quê Bắc Bộ thì tục cúng ấy có lẽ chỉ thấy được người dân nơi đây.

Lễ cúng 30  có ý nghĩa nhân văn hết sức cao cả. Lễ cúng  tưởng nhớ tới người thân quá cố đã đi xa trong dịp tết. Thế là sau biết bao nhiêu năm chung sống dưới mái nhà này thì  đây là cái Tết đầu tiên không còn thấy hình bóng người quá cố. Một cái Tết buồn hơn những Tết năm trước. Vì thế  theo phong tục ở Hương Canh, năm ấy người thân trong gia đình cũng không được đi chúc tết và dự hội xuân.

 

Lễ cúng này được diễn ra rất sớm và lặng lẽ, trước kia các cụ sắp cũng từ khi cong chưa sáng.

Thứ Sáu, 6 tháng 1, 2012

CÚNG GIỖ VÀ ĂN GIỖ LÀNG TIÊN HƯỜNG



Làng Tiên Hường (Hương Canh, Bình Xuyên, Vĩnh Phúc) là một làng cổ với các dòng họ lớn như họ Tạ, họ Nguyễn, họ Đường, họ Dương... sống đoàn kết bên nhau từ bao đời; lại có sự giao duyên của nhiều thế hệ nên nay đã trở thành họ hàng xa gần “phi nội tắc ngoại!”.


Các dòng họ ở đây đều rất nghiêm khắc trong việc gìn giữ trật tự tôn ti. Việc lễ nghĩa lại càng được coi trọng. ông Trưởng họ luôn có tiếng nói quyết định trong những việc trọng đại không chỉ trong dòng họ mà cả trong xóm ngoài làng.
Điều đó càng thể hiện rõ nét trong những dịp giỗ tổ ở nơi từ đường mỗi dòng họ. Mâm cơm cúng ngày giỗ kị ở mỗi gia đình dù chỉ sắp có hơn chục món gồm 8 đĩa 4 bát đơm vơi nhưng phải rất sạch sẽ và với tấm lòng thành kính chứ không cần mâm cao cỗ đầy. Nhà khá giả thì mổ lợn, nhà bậc trung mổ gà, nhà nghèo thì quả trứng đĩa muối. Rất kiêng kị mổ chó để cúng giỗ. Lợn gà mổ để cúng giỗ phải là của nhà nuôi, nếu mua thì cũng phải đem về nuôi vài ba ngày trước khi mổ thịt cúng giỗ. Con gà trống mào cờ, cái thủ lợn tai to trước khi đặt lên bàn thờ gia tiên cũng phải làm sạch sẽ, tạo dáng thật đẹp với khí thế vươn cao. Để cả khi đã luộc chín vẫn giữ được nguyên tắc: thủ lợn quay ra, đầu gà quay vào giữa mâm xôi bên đèn nến hương hoa trên bàn thờ trang trọng.


Việc đơm bát cơm cúng ở đây cũng là cả một luật lệ. Có ba cách đơm cơm cúng đó là: cơm ngon, cơm in và cơm vơi. Mâm cỗ nào cũng phải có 4 bát cơm vơi. Riêng mâm cỗ giỗ kị người quá cố nếu sinh thời chết trẻ lại độc thân chưa vợ hoặc chưa chồng sẽ có thêm một bát cơm cao có ngọn vuốt nặn cao vút như ngọn tháp. Nếu là giỗ kị bậc già lão trên 60 tuổi mà cụ vong đó lại có mấy người chung sống cùng nhau như một cụ ông chung sống với bốn cụ bà, mâm cỗ giỗ kị đó bắt buộc phải có thêm năm bát cơm in để cúng cả năm vợ chồng cụ. Mỗi bát cơm in gồm hai bát cơm đơm đầy bằng miệng lèn chặt xong úp vào nhau rồi bỏ bát trên đi sẽ được một bát cơm in. Khách và con cháu trước khi ăn giỗ, đứng lễ vái trước bàn thờ, quan sát những bát cơm cúng bầy quanh mâm cỗ giỗ kị sẽ biết cả tuổi già và hoàn cảnh người quá cố lúc sinh thời.

Trước đây khi nhà có giỗ, thường con cháu phải thức suốt đêm để làm cỗ, đến mờ sánglà đã có thể khấn vái thỉnh mời tiền nhân về hiến hưởng. Thường thì hết tuần nhang có thể hạ cỗ để cho khách khứa và con cháu vào mâm vừa giữ được không khí linh thiêng buổi sớm mai vừa tránh được ruồi nhặng quấy rầy.

Ăn cỗ ở đây thường chỉ xếp bốn người một chiếu, nam nữ ngồi riêng, người ít tuổi hơn ngồi phía đầu nồi. Nếu là khách khứa ngồi theo lứa tuổi, nếu là họ hàng phải ngồi theo tôn ti có phân biệt chiếu trên, chiếu dưới. Đã là ông bà chú bác phải được rước lên ăn trước, là con cháu dù tóc bạc râu dài vẫn phải ngồi dưới và ăn sau. Người dưới không được nâng chén chạm cao hơn người trên. ăn uống từ tốn, rì rầm trò chuyện. Người trên ý nhị làm gương cho người dưới theo, không nhồm nhoàm, vừa ăn vừa nói. Khi gắp thức ăn ở gần thì ngửa tay, lúc gắp ở xa thì phải úp tay, để tránh va chạm cũng như tránh mượn chén giả say để châm chọc kích bác nhau bằng những lời bóng gió.
Rượu ở các mâm trên đựng trong các nậm hoặc chai nhỏ, rượu ở các mâm dưới đựng trong các be sành hoặc chai to. Rất ít mâm cần gọi lấy thêm rượu vì càng mâm trên càng uống ít mà các mâm dưới luôn phải nhìn lên mâm trên để mà tỉnh táo làm theo.
Dâu là con, rể là khách, các chàng rể có thể được thoả mái hơn nhưng không được phép ngồi cùng mâm với ông bà cha mẹ vợ. Càng không được phép mang rượu đi cụng ly khắp lượt vì chỉ chủ tiệc, chủ bữa cỗ, chủ nhà mới có cái quyền đó!
Ngày xưa có những đám giỗ cúng từ nửa đêm để kéo mâm từ lúc trời còn chưa sáng. Khi mặt trời nhô lên khỏi chân tre, nhiều mâm cỗ cúng đã tàn để ai nấy đều có thể ra đồng làm việc. Vì vậy hiếm khi xẩy ra tình trạng say khướt mang tiếng cả cho nhà chủ.

Dương Văn Lãm