Thứ Bảy, 28 tháng 4, 2012

NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC ĐÌNH TIÊN CANH

Làng Tiên Hường tên cũ là  Tiên Canh thuộc tổng Hương Canh, huyện An Lãng tỉnh Sơn Tây là một trong ba làng Kẻ Cánh . Trong ba làng Cánh xưa kia thân tình thắm thiết như ba anh em. Người Hương Canh được gọi là dân anh, Ngọc Canh là thứ hai và Tiên Canh khiêm tốn nhận là dân em. Có lẽ quy định về ngôi thứ  như vậy xuất phát từ lịch sử thành lập của ba làng và một điều trùng lặp là lịch sử xây dựng của những ngôi đình ba làng cũng theo thứ tự về thời gian như thế. Đình Hương Canh  (khoảng1705 -1720)  có trước rồi đến đình Ngọc Canh (1769) và cuối cùng là đình Tiên Canh (1776)


Đao đình đắp năm Bảo Đại Thứ 13 (1939)


Ngôi đình làng cũng gọi là đình Tiên Canh hay là Tiên Hường nay thuộc thị trấn Hương Canh, huyện Bình Xuyên Vĩnh Phúc. Cùng với đình Hương Canh và Ngọc Canh ở đây vẫn còn những di vật  rất  có giá trị về nghệ thuật thẩm mỹ.

Tòa đại đình của đình Tiên Canh được hoàn thành vào những năm Cảnh Thịnh triều Sơn Tây (1799). Triều Tây Sơn tồn tại trong khoảng thời gian ngắn (1788-1802) cho nên dấu ấn của triều đại chưa ghi lại dấu ấn nhiều trong các công trình kiến trúc . Các công trình kiến trúc  được xây dựng trong khoảng thời gian này còn mang nhiều kiểu cách của đời Hậu Lê. Đình Tiên Canh cũng mang dấu ấn như vậy.

Nội dung nghệ thuật chạm trổ  của đình Tiên Canh có phần khác hơn so với đình Hương Canh và Ngọc Canh. Ở đây chúng ta không thấy có nhiều cảnh lao động vui tươi hay hội hè của người dân lao động và ở đây hình tượng con rồng được xuất hiện ở hầu hết các bức chạm. Tuy vậy nghệ thuật chạm trổ ở đây rất tinh tế, bố cục hài hòa thể hiện cao độ đề tài. Điều đó phản ánh trình độ điêu luyện của người nghệ sĩ dân gian.

Trải qua mưa nắng thời gian, qua những thăng trầm của lịch sử ngôi đình Tiên Canh (Tiên Hường) vẫn còn đây như minh chứng cho sức sống bền bỉ  của xã hội làng xã xưa kia.

Nội dung chi tiết những bức chạm khắc đình  Tiên Canh như  sau:

Bức cốn nách số 1:

Bức cốn nách số 1 đình Tiên Canh

Bức này nằm ở gian chính giữa tiền tế giữa hai hàng cột lớn và cột con bên trái có kích thước là 1m50x0m60. Đây là bức chạm "long cuốn thủy" . Gồm có một đầu rồng mẹ với những bờm tóc hình đao lửa đang tư thế hút nước, dòng nước có những chú cá chép đang ngoi lên. Góc trái bức chạm là một rồng con đang ôm quả cầu ngoài nhìn mẹ.

Bức cốn nách số 2

Bức cốn nách số 2

Bức này nằm đối diện với bức số 1 có kích thước 1m50x0.60. Con chồng trên ở mặt trái bức cốn chạm con nghê đang ngồi quay mặt về phía trước. Con chồng trên ở mặt trái bức cốn chạm con nghê đang ngồi quay mặt về phía trước. Con chồng dưới để trơn. Mặt phải chạm tứ linh. Giống như bức cốn số 1, bức cốn này cũng chạm long cuốn thủy nhưng có thêm phượng bay với bộ lông lả lướt ra ngoài bức cốn. Góc phải chạm một hình lan ở tư  thế ngồi nhìn rồng, bờm tóc mềm mại. Góc trái phía trên ngang đầu rồng là một con rùa đang bò về phía trước với một quyển sách đang mở.

Bức cốn nách số 3:



Bức này nằm giữa hai hàng cột con gian cạnh tiền tế bên phải có kích thước 1m50x0m60 mặt trái để trơn, mặt phải có bố cục như  sau:

Con chồng trên cùng chạm một con vật mình để trơn đuôi cong lên, một chân để vào tai, mặt ngoảnh về phía trước.

Con chồng thứ hai chạm rồng có hình đao hỏa mình để trơn.

Con chồng thứ 3 là 1 ô hình chữ nhật chạm người ngồi chính giữa đầu đội mũ miện hai tay giang ngang ngang xung quanh chạm hình đao mác. Phần dọc bức cốn có kích thước om40x0m20 chạm nổi một đâu rồng ngậm ngọc bờm tóc hình đao hỏa dựng đứng.

Bức cốn nách số 4

Nằm giữa hai hàng cột con phía trước gian chính giữa và gian trung tế, bức chạm này được chia làm hai phần bằng nhau. Phần phía trước chạm một người đứng, ăm mặc như quản tượng tiếp đến là một con voi đang đi, vòi đưa về phía trước, trên lưng mang một vật gì hình khối hộp như một chiếc hòm đựng đồ, cuối cùng là một người đứng cầm kiếm ăn mặc như võ sỹ. Phần hai của bức chạm là một con ngựa đang đi, ngựa được thắng đủ yên cương, kích thước nhỏ hơn voi ở phần trước.

Bức cốn nách số 5

Nằm giữa hàng cột con và hàng cột lớn gian chính giữa bên trái trung tế. Bức này có kích thược 1m25x0m60. Góc trái bức chạm được chạm nổi một khóm sen, dưới khóm sen là hình chạm long cuốn thủy (như bức số 1). Nghệ thuật chạm trổ ở đây rất tinh vi đường nét trau chuốt khá kỹ lưỡng.

Bức cốn nách số 6

[caption id="attachment_1517" align="aligncenter" width="1024" caption="Bức cốn nách số 6"]Bức cốn nách số 6[/caption]

Đây là bức chạm cạnh cột trên bên trái có kích thước 1m25x0m60. Mặt trái bức cốn để trơn, mặt phải chạm rồng- ba tầng con chồng chạm nổi ba đầu rồng với những đao mác, mây cụm, bờm tóc bay ngược lên, miệng rồng ngậm ngọc nhe răng ra trông dữ tợn.

Bức cốn nách số 7



Nằm ở phía sau gian chính giữa về bên trái trung tế, bức này có kích thước 1m30x0m60, bức này chạm một con phượng đang bay, lưng cõng chữ THỌ, cánh phượng lả lướt như những cành lá mềm mại lả lướt trong mây.

Bức cốn nách số 8

[caption id="attachment_1519" align="aligncenter" width="1024" caption="Bức cốn nách số 8"]Bức cốn nách số 8[/caption]

Bức này nằm bên phải trung tế nối tiếp với tiền tế có kích thước 0m87x0m20. Với đề tài bơi chải, bức chạm mô tả trò chơi cổ truyền trong những ngày hội làng ở Tam Canh. Bức chạm gồm có một chiếc thuyền rồng, trên thuyền có 4 người đang mải miết bơi chèo, dưới mỗi mái chèo là một chú cá chép ngoi lên trên rất ngộ nghĩnh

Bức cốn nách số 9

Bức cốn số 9

Bức này chạm ở gian thứ hai bên phải trung tế giữa hai hàng cột nhỏ và lớn. Chính giữa là một đầu rồng há  miệng rộng, móng chân sắc nhọn nắm vào những sợi râu hình đao mác, bờm tóc như những ngọn lửa bay ngược lên. Bên góc phải trên đầu rồng và một con rồng con đang uốn khúc

Đối diện với bức cốn nách số 9 có kích thước 1m30x0m70. Bức này chạm này là một đầu rồng hai mắt lồi to với những bờm tóc hình đao hỏa tỏa ra xung quanh trông rất dữ tợn.

Bức cốn nách số 10



Đối diện với bức cốn nách số 9 có kích thước 1m30x0m70. Bức này chạm này là một đầu rồng hai mắt lồi to với những bờm tóc hình đao hỏa tỏa ra xung quanh trông rất dữ tợn.

Nằm ở bên phải chính gian chính giữa của trung tế tiếp giáp với tiền tế. Bức này có kích thước 1m25x0m60. Bức này chia làm hai phần;

Bức cốn nách số 11

Phần 1:  Chạm long cuốn thủy, bên phải là những khóm hoa sen đang nở bên trái là những hình kỳ lân với những vân mây và song nước, toàn bộ bức chạm trông rất sinh động.

Phần 2: Phần này nằm ở xà ngang được chạm những nét vân mây và sóng nước cùng với phần một nó làm cho bức cốn hết sức hài hòa và sinh động

Bức cốn nách số 12

Bức này nằm giữa hai hàng cột gian chính giữa có kích thước 1m25x0m60, chạm rồng mẹ mồm ngậm ngọc trước mặt là rồng con ngoài nhìn rồng mẹ, xung quanh là những hình đao mác.

Bức cốn nách số 13



Đây là bức tiếp giáp giữa tiền tế và trung tế ở gian chính giữa có kích thước 1m25x0m70 chính giữa bức chạm là một con nghê đang ngoảnh lại nhìn một con phượng ở tư thế tĩnh, phía dưới xà ngang chạm hình rồng.

BÀI TRÍ NƠI THỜ:

[caption id="attachment_1524" align="aligncenter" width="1024" caption="Gian trung tế đình Tiên Canh"]Gian trung tế đình Tiên Canh[/caption]

Còn gọi là thượng điện được sơn son thếp vàng rất lộng lẫy có bài trí như  sau:

Phần trên cùng là 4 chữ Hán" THÁNH CUNG VẠN TUẾ"  sơn son thếp vàng xung quanh có chạm rồng chầu.

Phần thứ hai chạm rồng chầu mặt nguyệt.

Tiếp theo là 3 khung cửa võng với 9 tầng diềm được trang trí hoa văn rất đẹp hai bên góc cửa là đôi long mã trên lưng cõng chữ THỌ hai bên là hai long xà nhìn về phía trước, dưới cùng là rồng chầu mặt nguyệt.

Có thể nói chạm trổ ở   Tiên Canh là kiệt tác độc đáo về chạm khắc gỗ cổ dân gian ở Vĩnh Phúc cuối thế kỷ XVIII. Và với đề tài chủ đạo - hình rồng, chạm khắc ở đình Tiên Canh đã phần nào phản ảnh nội dung tư tưởng đa dạng của xã hội Việt Nam đương thời. Có người nói hình rồng hút nước ở đình Tiên Canh là hình tượng cầu mưa của cư dân nông nghiệp. Cũng có người nói hình rồng ở đình Tiên Canh với tỷ lệ cao như thế nói lên sự chuyên quyền của chế độ phong kiến Việt Nam khi ấy, luôn muốn đề cao uy quyền của mình để thống trị nông dân. Lại có người nói hình rồng ở đình Tiên Canh, nhất là hình cá hoá rồng phản ánh tình hình thi cử, ước mơ đỗ đạt của các nho sinh thuở trước như câu ca:

Mồng ba cá đi ăn thề
Mồng bốn cá về cá vượt vũ môn.


Ở đình Tiên Canh có nhiều hình rồng và hoá rồng như thế, chứng tỏ từ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX, đạo Nho ở nước ta đã lấn tới chi phối hệ tư tưởng trong xã hội đương thời.

Trần Ngọc Đông

0984518870

Tài liệu tham khảo:

-Hồ sơ khảo sát di tích. Kho tài liệu quý hiếm sở  VHTT Vĩnh Phúc -1984

- Ảnh tư liệu đình Tiên canh- Ban quản lý đình Tiên Canh cung cấp năm 2011.

-Di tích và danh thắng Vĩnh Phúc- Sở VHTT Vĩnh Phúc 2007

- Ảnh tư  liệu cá nhân.

 

Thứ Ba, 17 tháng 4, 2012

SƠ BỘ VỀ HỆ THỐNG TƯỢNG TRONG PHẬT ĐIỆN PHÁI ĐẠI THỪA BẮC TÔNG

TÌM HIỂU SƠ BỘ VỀ HỆ THỐNG TƯỢNG TRONG PHẬT ĐIỆN PHÁI ĐẠI THỪA BẮC TÔNG  ĐỂ HIỂU HỆ THỐNG TƯỢNG PHẬT TRONG CHÙA KÍNH PHÚC

Nguồn: http://linhx.wordpress.com/

Chùa chiền miền bắc hầu hết theo phái Đại thừa (Bắc tông)nên thường có nhiều tượng. Thông thường mỗi chùa có khoảng từ hai đến vài chục tượng, có nơi thờ hàng trăm tượng. Chẳng hạn như chùa Mía ở Sơn Tây có 287 pho tượng, chùa Trăm Gian ở Hà Đông có 153 pho. Các tượng thường đi theo bộ, nơi thêm bộ này nơi bớt bộ kia, phụ thuộc nhiều vào diện tích của Chính điện. Ở Vĩnh Phúc, đại đa số các chùa có từ khoảng gần hai mươi đến bốn mươi pho tượng. Có nhiều lý do giải thích sự khác nhau về số lượng tượng, trong đó lý do điển hình là: Qua các thời đại, các chùa cổ đã được trùng tu, tôn tạo nhiều đợt, mỗi đợt thường bổ sung thêm tượng thờ. Đồng thời, dân ta lại có thói quen tự tiện “cung tiến” tượng Phật và các tượng khác vào chùa, do không thể từ chối lòng hảo tâm của Phật tử và các tấm lòng công đức nên xảy ra trường hợp có những chùa có tới 3 bộ tượng Cửu Long Thích Ca sơ sinh, 2 tượng A Di Đà, 2 hoặc 3 tượng Quan Âm Thiên thủ. Việc công đức “thừa” tượng như vậy cùng với việc bài trí các tượng không hợp lý và sơn lại tượng cổ đã khiến cho hệ thống tượng ở nhiều chùa giảm yếu tố linh thiêng truyền thống, kém ý nghĩa về tôn giáo. Trên cơ sở tổng hợp, biên soạn từ một số bài viết phổ biến kiến thức của tạp chí Di sản Văn hóa và những tài liệu tham khảo chuyên ngành khác, xin trình bày sơ bộ về hệ thống tượng thờ trong chùa. Mục đích là giúp độc giả nhận dạng và nắm bắt được ý nghĩa các tượng, để từ đó giúp cho việc bài trí, sắp xếp một Phật điện được hợp lý, đúng đắn, đảm bảo tính thiêng cho di tích.

Sau đây là sơ đồ một Phật điện thông thường:


1- Tam Thế Phật


2- Di Đà Tam Tôn (A Di Đà; A-Quan Thế Âm Bồ Tát; B-Đại Thế Chí Bồ Tát)


3-3.1-Hoa Nghiêm Tam Thánh


(Thích Ca Mầu Ni Phật; A-Văn Thù; B-Phổ Hiền)


3.2- Tuyết Sơn Tam Thánh


(Tuyết Sơn; A-Ca Diếp; B-A Nan Đà)


4- Di Lặc Phật


5- Ngọc Hoàng (A-Nam Tào; B-Bắc Đẩu)


6- Cửu Long Thích Ca Sơ Sinh (A-Phạm Thiên; B-Đế Thích)


7-Quan Âm Thiên Thủ/Nam Hải


8- Quan Âm Tọa Sơn


9- Địa Tạng Vương Bồ Tát


10- Thổ Địa


11- Thập Điện Diêm Vương


12- Kim Cương/Hộ Pháp Khuyến Thiện


13- Kim Cương/Hộ Pháp Trừng Ác


14- Đức Ông – Già Lam – Chân Tể


15- Thánh Tăng – Diệu Nhiên – Đại Sĩ


16- Tổ Truyền Đăng/Thập Bát La Hán


***

1- Tam Thế Phật:

Bộ tượng này gồm có 3 pho, thường được tạc trong tư thế ngồi thiền bán kiết. Ta thường gọi theo thói quen là tượng “Tam Thế”. Thực ra đây chỉ là tên gọi tắt theo thói quen của người Việt, để chỉ các vị Phật ở Quá khứ, Hiện tại và Tương lai. Tên gọi đầy đủ của bộ tượng này có nhiều, song phổ cập là “Tam Thế Tam Thiên Phật” tức 3.000 đức Phật, mỗi thời 1.000 vị, hay “TamThế Thường Trụ Diệu Pháp Thân” là nhằm tôn sùng cái hình tướng chân thật, sáng láng, kỳ diệu, luôn tồn tại khắp không gian và xuyên thời gian của các đức Phật.

Trong một ngôi chùa mà Phật điện còn tương đối đầy đủ thì bộ tượng Phật Tam Thế thông thường phải dược đặt ở vị trí cao nhất, xa nhất và do đó mà thâm nghiêm nhất, được các Phật tử tôn kính nhất.

2- Di Đà Tam Tôn:

A Di Đà; A – Quan Thế Âm Bồ Tát; B – Đại Thế Chí Bồ Tát

Bộ này gồm có: Đức Phật A Di Đà ngồi chính giữa, tượng trưng sự sáng suốt hoàn toàn, tức là TRÍ. Bên trái tượng A Di Đà là tượng Quán Thế Âm Bồ Tát, tượng trưng tình thương yêu muốn cứu khổ chúng sinh, tức là BI. Bên phải tượng A Di Đà là tượng Đại Thế Chí Bồ Tát, tượng trưng sức mạnh của ý chí, tức là DŨNG. Ba vị này ngự ở cõi Tây Phương Cực Lạc, phóng hào quang để tiếp dẫn chúng sinh. Thờ Di-Đà Tam Tôn còn có ý nghĩa là giúp con người phát triển ba đức tính: Bi, Trí, Dũng trong bản thân mỗi người theo đức Đại Bi, Đại Trí, Đại Dũng của ba vị ấy.

Bộ tượng này thường thấy trong các chùa Phật thuộc Tịnh Độ Tông và thường thì tượng A Di Đà là tượng lớn nhất trong chùa. Có hai dạng tượng trong hai tư thế là ngồi thiền bán kiết và đứng. Phổ biến hơn cả vẫn là tượng A Di Đà ngồi xếp bằng trong tư thế toạ thiền, hai tay đặt giữa lòng đùi, khuôn mặt đôn hậu, mắt nhìn xuống suy tư, miệng hơi mỉm cười. Tượng A Di Đà đứng thuyết pháp trên toà sen thì không nhiều, do có ý kiến cho rằng tượng này chỉ được tạo tác trong tư thế đứng khi là muốn nhấn mạnh sự gấp gáp cứu độ, tiếp dẫn chúng sinh ra khỏi xã hội đau khổ, điều này chỉ xuất hiện trong một số hoàn cảnh xã hội nhất định mà thôi.

Tượng Quán Thế Âm Bồ Tát và Đại Thế Chí Bồ Tát cũng có 2 dạng: ngồi bán kiết hoặc đứng. Các tượng có niên đại sớm thường được tạo hình khá giống nhau và phân biệt được tên chỉ là dựa vào vị trí đứng ở bên trái hay bên phải của tượng A Di Đà. Các tượng có niên đại muộn (thường thuộc thời Nguyễn) thì hai tượng khác nhau, mỗi vị Bồ tát có một đặc trưng riêng.

3- Một trong hai bộ tượng là Hoa Nghiêm Tam Thánh hoặc Tuyết Sơn Tam Thánh:

3.1. Hoa Nghiêm Tam Thánh; A – Văn Thù; B – Phổ Hiền:

Ở giữa là tượng Phật Thích Ca Mầu Ni hay Phật Tổ Như Lai còn gọi là tượng Hoa Nghiêm. Hai bên là cặp Bồ Tát Văn Thù và Phổ Hiền– được coi như là hai hiệp sĩ của đức Phật Thích Ca Mầu Ni. Ngài Văn Thù cưỡi sư tử xanh hầu ở bên trái đức Như Lai, ngài Phổ Hiền cưỡi voi trắng hầu ở bên phải. Cặp Bồ Tát này là hai bậc thượng thủ của hết thảy hàng Bồ Tát, thường giúp đỡ, tuyên dương cho việc giáo hóa chúng sinh của đức Phật Như Lai.

3.2. Tuyết Sơn Tam Thánh; A – Ca Diếp; B- A Nan Đà:

Tượng Tuyết Sơn diễn tả Thích-ca Mâu-ni trong thời kỳ tu khổ hạnh trên núi Tuyết Sơn với thân hình gầy gò, chỉ có da bọc xương. Hai bên là hai vị tôn giả trợ thủ Ca Diếp và A Nan Đà.

Ca Diếp (tượng có nét mặt già hơn) là người đứng đầu trong các đệ tử của Phật Thích Ca, tu theo phép tu khổ hạnh. Ngài hiểu rõ giáo lý của Phật hơn cả nên khi Phật Thích Ca sắp viên tịch có truyền lại cho Ca Diếp y bát (áo cà sa và bát) để biểu thị ý nghĩa trao lại đạo thống. Ca Diếp được coi là tổ thứ nhất của phái Thiền Tôn

A Nan Đà, cũng gọi ngắn là A-nan (tượng có nét mặt trẻ hơn) là em họ Phật Thích Ca, ngài xuất gia theo Phật. Theo kinh sách, A-nan-đà là người rất nhẫn nhục, hết lòng phụng sự đức Phật, là Tôn giả nổi tiếng với trí nhớ phi thường về những lời Phật dạy. Ngài được Ca diếp truyền y bát cho làm tổ thứ hai của phái Thiền Tôn.

4- Di Lặc Phật:

Di Lặc là tên phiên âm chữ Hán, dịch nghĩa là “Từ Thị” tức là người có lòng từ bi, là một vị Bồ Tát và cũng là vị Phật cuối cùng sẽ xuất hiện trên trái Đất theo truyền thuyết Phật giáo trong khoảng 30.000 năm nữa. Tượng Di Lặc được tạo hình là một người ngồi trên mặt đất trong tư thế sẵn sàng đứng dậy đi giáo hóa chúng sinh, hình tướng mập mạp, mặt tròn, miệng cười, phong thái luôn vui vẻ.

Ở trong chùa, nhiều nơi thường không có tượng Di Lặc.

Có nơi ở 2 bên tượng Di Lặc có hai tượng trợ thủ là Pháp Hoa Lâm Bồ Tát và Đại Diệu Tường Bồ Tát. Bộ ba tượng này được gọi là Di Lặc Tam Tôn.

Còn có một số ít chùa tại hàng thứ tư trên Phật điện bày 2 tượng: Di Lặc Bồ Tát đặt bên phải và tượng Tuyết Sơn đặt ở bên trái.

5- Ngọc Hoàng – A- Nam Tào, B- Bắc Đẩu:



Bộ tượng này vốn của Đạo giáo nhập vào Phật Giáo. Bộ tượng này được bổ sung vào chính điện trong khoảng thời gian thế kỷ 19-20, nhằm nói lên uy lực của Trời, tức Ngọc Hoàng Thượng Đế hay còn gọi là Hoàng Quân Giáo chủ, là đấng sáng tạo ra vũ trụ và thế giới nhân sinh. Trong tư cách này, Ngọc Hoàng như biểu hiện cho đấng sáng tạo với quyền năng tối thượng. Bên tay trái Ngọc Hoàng là tượng Nam Tào, vị thần giữ sổ sinh và xác nhận những điều tốt lành của chúng sinh. Bên tay phải Ngọc Hoàng là tượng Bắc Đẩu, vị thần giữ sổ tử và ghi chép những điều sai trái của chúng sinh.

6- Cửu Long Thích Ca Sơ Sinh:



Theo quan niệm Phật giáo thì trong không gian có vô số thế giới và có vô số đức Phật, nhưng trong cõi thế của chúng ta cứ một triệu năm mới có một đức Phật ra đời. Đức Thích Ca là đức Phật thứ tư và là đức Phật hiện tại. Tên ngài là Thích Ca Mâu Ni, thái tử nước Ấn Độ. Truyền thuyết kể rằng ngài vừa sinh ra đã có 9 con rồng phun nước tắm, có hai vị thiên đế là Đế Thích và Phạm Thiên đến chào mừng, ngài đi 7 bước trên 7 bông hoa sen, tay trái chỉ trời tay phải chỉ đất nói: “Thiên thượng địa hạ duy ngã độc tôn”. Bám vào sự kiện ra đời đức Phật Thích Ca, nhà điêu khắc xưa đã tạc tượng Thích Ca Sơ Sinh, tức là Phật chưa thành Phật và không ngồi trên tòa sen.

Tượng Thích Ca Sơ Sinh rất phổ biến trong các chùa, đầu tiên được thể hiện theo giai thoại lúc ngài mới ra đời: Là hình tượng một em bé mình trần, mặc váy ngắn (thay cho quấn tã), đứng trên đài sen, tay trái chỉ trời còn tay phải chỉ đất. Về sau có thêm các dạng thức của tòa Cửu Long với 9 con rồng cuộn trong mây xoắn xung quanh. Đến thời Nguyễn vòm Cửu Long đã hoàn chỉnh thành hình một cái động, trên khung động còn được gắn rất nhiều tượng nhỏ xếp đăng đối hai bên, thứ tự từ trên xuống và từ trong ra ngoài giống như một Phật điện thu nhỏ.

Hai bên Cửu Long Thích Ca Sơ Sinh là tượng Phạm Thiên (bên trái) và Đế Thích (bên phải). Bộ tượng này thường được đặt ở bệ tượng thấp nhất và ở ngoài cùng của hệ tượng được bài trí ở thượng điện.

7- Quan Âm Thiên Thủ/Nam Hải



Ngoài việc được thờ cùng Phật A Di Đà và Bồ Tát Đại Thế Chí trong bộ tượng Di Đà Tam Tôn, Quan Thế Âm hay Bồ Tát Quan Âm cũng được đặt ở chính giữa Phật điện hoặc được thờ riêng, bàn thờ ấy thường được đặt phía trong bên trái bàn thờ chính.

Quan Thế Âm được người đời quan tâm nhiều bởi đặc tính cứu khổ cứu nạn. Dân gian thường gọi là Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn vì Ngài có thể hóa thành muôn nghìn thân thể để cứu vớt người trong muôn nghìn trường hợp. Quan Âm có nhiều tay nhiều mắt diễn tả khả năng vô biên của Người để nhận thức, cảm thông và cứu vớt chúng sinh.

Người ta thường tạc tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn với rất nhiều đôi tay, con mắt tỏa ra như vầng hào quang ở sau lưng. Nhưng cũng có nhiều nơi tượng Quan Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn được tạo hình rất đơn giản, chỉ như một tượng bồ tát ngồi bán kiết thông thường. Như vậy, chữ “thiên” trong “thiên thủ, thiên nhãn” ở đây có thể còn có nghĩa là “trời”. “Thiên nhãn” nghĩa là mắt trời, một trong ngũ nhãn của đạo Phật, là pháp lực huyền diệu của Quan Âm để có thể thấy mọi vật vạn, chúng sinh ở lục đạo luân hồi, thấy cả xa lẫn gần, cả to lẫn nhỏ, thấy cả trước mặt và sau lưng, cả trên và dưới, cả ban ngày và ban đêm, thấu suốt mọi nỗi đắng cay của chúng sinh mà dùng “thiên thủ” – tay trời tới cứu vớt. Khái niệm Thiên Thủ Thiên Nhãn có lẽ nói lên một biểu hiện và sức mạnh “vũ trụ” hơn là về số lượng.

Quan Âm Nam Hải cũng chỉ là một dạng Quan Âm nhiều tay hệ tượng Chuẩn Đề. Hình tượng này gắn với một trong những yêu cầu được đặt ra đối với tín ngưỡng Quan Âm trong buổi đầu khởi nguyên là cầu cho thuyền bè đi lại trên biển được bình an. Hình thái thờ Quan Âm Nam Hải ở nước ta(Quan Âm ở biển phương Nam) chỉ mới ra đời ở thế kỷ XVI. Tượng Quan Âm Nam Hải thường được tạo hình ngồi trên tòa sen nổi trên mặt biển. Tòa sen đó do quỷ hoặc rồng đội.

8- Quan Âm Tọa Sơn:



Dạng tượng Quan Âm Tọa Sơn có lẽ chính là sự kết hợp của tín ngưỡng thờ Mẫu với Phật giáo. Trong điện Mẫu ở các chùa, ba Mẫu Thiên – Thoải (Thủy) – Thượng Ngàn thường được tạo hình giống nhau và được đặt ở vị trí ngang hàng nhau. Tuy nhiên ở nhiều nơi Mẫu Thượng Ngàn còn được tách ra thờ riêng trong Sơn Trang, được tạo hình là cả một cảnh rừng núi, hang động còn hoang sơ. Như thế Mẫu Thượng Ngàn theo đúng nghĩa là người Mẹ ngồi trên đỉnh núi. Khi tín ngưỡng thờ Mẫu thâm nhập vào ngay chính Phật điện thì Mẫu được Phật hóa thành Bồ Tát, cụ thể Mẫu Thượng Ngàn hóa thân thành Bồ Tát Quan Âm Tọa Sơn.

Loại tượng này có bế một đứa bé – tượng trưng cho chúng sinh đau khổ, nên còn được gọi là Quan Âm Tống Tử. Trong quá trình dân gian hóa hình thức này chuyển thành Quan Âm Thị Kính, cũng gọi là Mụ Thiện.

Tượng thường được tạc với hình tượng một người phụ nữ phúc hậu ngồi trong một hang động hoặc ngồi trên một mỏm núi, chân phải chống còn chân trái gấp nằm ngang, hai tay để trên đầu gối, chân đi đất, tay trái bế một đứa bé. Bên vai phải có thể có thêm một con vẹt hoặc chim khổng tước ngậm chuỗi hạt, đó chính là những hình ảnh này lấy từ tích chuyện về Quan Âm Thị Kính. Có thể có thêm hai tượng nhỏ Kim Đồng và Ngọc Nữ ở hai bên phía trước với dáng chầu hầu nhưng ngộ nghĩnh.

9- Địa tạng vương Bồ Tát:

Là vị Bồ Tát chuyên cứu độ sinh linh trong Địa ngục và trẻ con yểu tử, cũng được xem là người chuyên cứu giúp lữ hành phương xa. Đó là vị Bồ Tát duy nhất được diễn tả với bạch hào (lông trắng xoáy nằm giữa hai mắt) trên trán, một trong ba mươi hai tướng tốt của một vị Phật. Địa Tạng hay cầm ngọc Như ý và Tích trượng có sáu vòng, biểu hiện của sự cứu độ chúng sinh của Bồ Tát trong Lục đạo (sáu đường tái sinh).

Trong kinh Địa Tạng, có nói rằng: Hễ ai làm miếu, cất khánh, tô vẽ hình ngài Địa Tạng và cúng dường lễ bái ngài thì được mười điều lợi ích như: – Đất cát, nhà cửa bình yên, người thác được sinh lên cõi trời, người sống thêm tuổi thọ, cầu gì được nấy, tránh được tai nạn nước lửa và các điềm dữ, đi đâu đều có thần ủng hộ, gặp nhiều duyên lành, điều may mắn…

10- Thổ Địa:

Thổ Địa hay còn gọi là Kiên Lao Đại Thần. Tượng hình một ông già tóc bạc râu dài, tay cầm cành trúc hay phất trần, mang chức năng bảo hộ Phật pháp.

11- Thập điện Diêm Vương:

Bộ này gồm 10 tượng chia thành 2 hàng ở 2 bên nhìn vào chính điện. Gồm có: Tần Quảng Vương, Sở Giang Vương, Tống Đế Vương, Ngũ/Ngọ Quan Vương, Diêm La Vương, Thái Sơn Vương, Biến Thành Vương, Bình Đẳng Vương, Đô Thị Vương, Chuyển Luân Vương.

* Có nơi ở vị trí này lại đặt tượng Tứ Bồ Tát, gồm bốn vị: Sách Bồ Tát, Quyền Bồ Tát, Ái Bồ Tát, Ngữ Bồ Tát.

12 – 13- Kim Cương/Hộ Pháp Khuyến Thiện – Trừng Ác:

Hộ pháp là sự ủng hộ chính pháp của Phật và Bồ Tát. Phải có sự ủng hộ của các bậc có lực lượng lớn thì đạo mới không bị diệt. Lực lượng ấy, từ Phạm Thiên, Đế Thích, Bát bộ quỷ thần, đến các vua chúa… đều là người bảo hộ Phật Pháp và được gọi là Hộ Pháp. Các thần Hộ Pháp như Tứ Thiên Vương, Kiên Lao, Địa Kỳ… đều thề trước Phật quyết ra sức hộ trì Phật pháp.

Phổ biến nhất là hai dạng tượng Hộ Pháp:

1. Bát bộ Kim Cương xuất hiện từ thời Lý – Trần gồm: Thanh Trừ Tai Kim Cương; Tích Độc Thần Kim Cương, Hoàng Tùy Cầu Kim Cương; Bạch Tịnh Thủy Kim Cương; Xích Thanh Hỏa Kim Cương; Định Trừ Tai Kim Cương; Tử Hiền Thần Kim Cương; Đại Thần Lực Kim Cương. Cả tám vị đều được tạo hình là võ tướng, đứng trên mây, kích thước tương đương nhau, với chức năng hộ Pháp, các vị Kim Cương đều mang theo vũ khí, song từ màu da và khuôn mặt, sự phối kết cơ bắp toàn thân đã biểu hiện rõ hai tính chất đến trái ngược nhau là trừng ác và khuyến thiện. Tượng Kim Cương có thể được chia ra từng cặp đứng ở bốn cửa tháp Phật. Hoặc chia ra đứng ở 2 bên tiền đường.

2. Hộ Pháp Khuyến Thiện và Hộ Pháp Trừng Ác: xuất hiện thành bộ đôi tượng Hộ Pháp chính thức từ thời Nguyễn, là hai pho tượng rất lớn, có ở hầu hết các chùa. Hai pho này có thể đứng hoặc ngồi trên lưng sư tử, nhưng đều cao to, đầu gần chạm mái nhà. Hộ Pháp Trừng ác mặt đỏ gay, tay lăm lăm vũ khí, còn Hộ Pháp Khuyến Thiện mặt trắng, tay cầm viên ngọc. Tượng Khuyến Thiện ở bên trái, Trừng Ác ở bên phải với nguyên tắc “Tả trọng hữu khinh” (bên trái trọng hơn bên phải). Tượng Hộ Pháp thời này đều đắp bằng đất luyện, trang trí rườm rà và vụn, sơn quét nhiều màu. Điều này phổ biến trong khắp mọi chùa.

14- Đức Ông:

Lấy điển tích về cùng xuất hiện đồng thời chứng minh khi Đức Thích-ca vừa thành đạo. Trưởng giả Cấp-cô-độc, một nhân vật thời Thích-ca tại thế, đã mua một khu vườn cây xây tịnh xá, ngôi chùa rất to lớn đầu tiên trên thế giới, thỉnh Phật Thích-ca về thuyết pháp. Sau này ông được coi là người bảo vệ tài sản của nhà chùa. Vì vậy người ta gọi là Đức Ông

Tượng có hình dáng quan văn, đội mũ cánh chuồn, mặt đỏ, râu dài và đen, mắt sắc, vẻ mặt nghiêm nghị, tay phải cầm bút, tay trái cầm sổ ghi chép các công việc xẩy ra ở chùa và các công đức thành tâm của tất cả ai đến lễ Phật tại chùa. Vì vậy khi vào chùa lễ Phật, đầu tiên là phải làm lễ trước ban thờ Đức Ông để kính cáo, sau đó mời ra chính giữa Phật điện để lễ Phật.

Đức Ông có thể có hai thị giả là Già Lam và Chân Tể đi kèm. Tượng hai vị này cũng được tạo hình là quan văn đứng hoặc ngồi hai bên Đức Ông. Một vị tay cầm bút, một vị tay cầm sổ sách, cũng có chùa một vị là quan văn tay cầm sổ sách còn vị kia là một võ tướng tay cầm binh khí.

15- Thánh Tăng:

Hay còn gọi là Đức Thánh Hiền. Tượng được tạo hình là một vị tăng đầu đội mũ tỳ lư thất phật, vành mũ là 7 cánh sen, mỗi cánh sen có hình một đức Phật, tay cầm chén, tay bắt ấn. Tượng chính là hình ảnh ngài A Nan Đà tôn giả vâng theo lời Phật làm nhiệm vụ truyền bá đạo Phật, phân phát cơm cháo… cho các chúng sinh bị đói khát.

Thánh Tăng cũng có hai trợ thủ là Diệu Nhiên và Đại Sĩ, thường được đặt trong tư thế đứng hầu: một pho với khuôn mặt mầu xanh dữ tợn, còn một pho hình dáng nhân từ hiền hậu.

16- Tổ truyền đăng/ Thập Bát La Hán:

- Tổ truyền đăng:

Theo lịch sử Phật giáo thì sau khi đức Phật Thích Ca Mầu Ni tịch diệt, ngọn đèn Phật giáo ở Tây Thổ (Ấn Độ) được 28 vị Tổ kế tiếp nhau truyền thừa thắp sáng. Đến tổ 28 của Phật giáo Tây thổ là Bồ Đề Đạt Ma đã truyền sang Trung Quốc và trở thành sơ tổ của dòng Đông Độ, phát triển đến Tổ thứ 6 là Huệ Năng đại sư thì chia ra các thiền phái. Như vậy tất cả có 33 vị Tổ chung được gọi là Tổ Kế Đăng (hay Tổ Truyền Đăng).

Bộ tượng này thường đặt ở hai dãy hành lang hoặc nhà hậu. Các tượng này được chọn trong 28 vị tổ đầu tiên ghi trong sách Thiền Uyển kế đăng lục. Ý nghĩa của các tượng này là: các vị tổ có nhiều nguồn gốc, thành phần xuất thân khác nhau, nói lên tính hòa đồng không phân biệt đẳng cấp của nhà Phật. Mặt khác những thành tích gắn với các tổ liên quan tới bước phát triển của Phật giáo từ hệ thống Tiểu thừa chuyển dần sang Đại thừa, từ không gian hẹp phát triển ra khắp nơi… Thường là lấy 18 vị trong số 20 vị Tổ đầu của Tây thổ nhưng bỏ Tổ 11 và Tổ 15. Đó là các vị Tôn Giả: Ma Ha Ca Diếp, A Nan Đà, Thương Na Hòa Tu, Ưu Ba Cúc Đa, Đề Đa Ca, Di Giá Ca, Bà Tu Mật, Phật Đà Nan Đề, Phục Đà Mật Đa, Hiệp, Mã Minh, Ca Tỳ Ma La, Long Thụ, La Hầu La Đa, Tăng Già Nan Đề, Già Da Xá Đa, Cưu Ma La Đa, Xà Dạ Đa. Vì con số 18 này mà người ta thường nhầm các vị Tổ Truyền Đăng là 18 vị La Hán như ỏ chùa Tây Phương rất nổi tiếng ở Hà Tây. Song tượng Tổ Truyền Đăng thường là những tác phẩm điêu khắc bám sát cá tính nhân vật, điển hình hóa, tổng hòa những nét cá biệt để nêu bật cái thực và cái thần của mỗi vị tổ, chứ không nhang nhác giống nhau như tượng La Hán.

- Thập bát La Hán:

Theo sách Pháp trụ ký thì đức Phật chỉ định 16 vị La Hán sống mãi ở cõi đời này để tế độ chúng sinh. Đó là các vị Tôn Giả: Tân Độ La Bạt La Nọa Xà, Ca Nhạ Ca Phạt Ta, Ca Nhạ Ca Bạt Ly Noa Xà, Tô Tần Đà, Nhạ Cư La, Bạt Đà La, Ca Lý Ca, Phạt Xà La Phất Đà La, Thú Bác Ca, Ban Thác Ca, La Hỗ La, Nà Già Tê Na, Nhân Yết Đà, Phạt Na Bà Tư, A Thị Đa, Chú Đồ Bán Thác Ca. Về sau, có người thêm hai vị Tôn Giả nữa để thành 18, hoặc là Khánh Hữu và Tân Đầu Lư, hoặc là Ca Diếp và Quân Đồ Bát Thán. Bộ tượng này cũng thường được đặt ở hai dãy hành lang trong chùa.

 HỆ THỐNG TƯỢNG PHẬT CHÙA KÍNH PHÚC THỊ TRẤN HƯƠNG CANH.
 Chùa Kính Phúc ở thị trấn Hương Canh thuộc dòng phái đại thừa Bắc Tông. Xưa kia chùa có hệ thống tượng Phật hết sức phong phú và sinh động. Những năm tạm chiếm (1949-1954) thực dân Pháp  đã đóng quân ở đình Hương Canh và chùa Kính Phúc. Hệ thống tượng phật bị phá hủy nhiều, quang cảnh chùa tiêu điều ảm đạm. Sau những ngày ấy, hệ thống tượng phật của chùa lại được sửa sang và bổ sung thêm. Tuy nhiên vẫn không được đầy đủ như xưa.


Vào những năm hợp tác xã, chùa Ngọc Sơn do cũ nát đã được dỡ bỏ để xây nhà cải tiến HTX Hương Ngọc, toàn bộ tượng phật được đưa lên chùa Kính Phúc phối thờ, do đó đã có ý kiến loại bỏ và bổ sung sắp xếp lại hệ thống tượng Phật sau khi chùa trùng tu.

Khi sở Văn Hóa Vĩnh Phúc tiến hành khảo sát để công nhận di tích lịch sử quốc gia chùa Kính Phúc thì chùa chỉ còn 32 pho, phần nhiều được đắp bằng đất. Những năm sau gần đây ban quản lý chùa tự  ý cho quét sơn tây lên lớp sơn then cổ kính do vậy mà dẫn đến hình ảnh xấu của những pho tượng cổ. Các tượng phật đều nghệch ngoạc  màu sơn Tây mà mất đi dáng vẻ ban đầu.


(ĐANG CẬP NHẬT)

Thứ Sáu, 13 tháng 4, 2012

NHỚ VỀ ĐÌNH NGỌC QUÊ TÔI

NHỚ  VỀ  ĐÌNH  NGỌC  QUÊ  TÔI


 


Đình Ngọc, viên ngọc quê hương


Ngắm nhìn di tích thân thương tự hào


Ngày vui cảm xúc dâng trào


Mái đình hội tụ biết bao nghĩa tình


Thành hoàng phù hộ chúng sinh


An cư lạc nghiệp , công trình đó đây


Ai qua Vam -Dộc hôm nay


Nhà cao cửa rộng đang say nắng vàng


Đường bê tông hóa dọc ngang


Vườn Sim-Vườn Thị ngày càng đông vui


Bao nhiêu gian khó đẩy lùi


Trong -Ngoài, Đông Mướp  ngọt bùi nhiều thêm


Đường về Đồng Sậu không quên


Chiếc cầu nho nhỏ sức bền dẻo dai


Ai về ai có nhớ ai


Nhớ người Gò Vị  hôm mai dãi dầu


Sớm chiều thả lưới buông câu


Để hôm nay có nhà lầu khang trang


Niềm vui vui đến ngỡ ngàng


Trẻ già  phấn khởi đình làng trùng tu


Tâm hồn lộng gió chiều  thu


Nghe trong câu hát lời ru ngọt ngào


Đình làng bề thế thanh cao


Công trình thế kỉ , mời vào tham quan


Lưu danh LỤC  VỊ  THÀNH  HOÀNG


Di tích lịch sử bảng vàng ghi công


Tháng hai ngày hội tưng bừng


Nhớ về Làng Cánh - một vùng hương quê


 



MS:6.


                                   Trần Ngọc Bích (1937 )


                                      (Xóm Lang -TT Hương Canh )

NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC ĐÌNH NGỌC CANH

Đình Ngọc Canh xưa ở trung tâm  Ngọc Canh, được khởi xây từ đời Lê và hoàn thiện vào những năm Minh Mạng đời nhà Nguyễn. Trải qua thời gian và chịu nhiều tác động của ngoại cảnh  ngôi đình vẫn còn giữ lại được nhiều bức điêu khắc mang đậm nghệ thuật khắc cuối Lê đầu Nguyễn rất có giá trị lịch sử và thẩm mỹ.



Nếu như ở đình Hương Canh tả nhiều về ngày hội làng, những trò chơi đông người tạo nên không khí vui nhộn thì ở đình Ngọc Canh lại thiên về tả cảnh lao động, những thú vui hàng ngày trong nông thôn. Nếu chạm trổ ở đình Hương Canh đẹp trong không khí nhộn nhịp vui tươi thì chạm trổ ở đình Ngọc Canh đẹp trong không gian trầm lắng, suy tư liên tưởng trước thực tế cuộc sống của nhân dân ta nửa cuối thế kỷ 17, như các bức chạm: “dựng cột buồm”, “uống rượu”, “chơi cờ”, “đến hát nhà quan”. Với lối bố cục chặt chẽ, hài hoà, đường nét phóng khoáng tự do, chú ý khắc hoạ từng chi tiết thể hiện rõ tình cảm, cá tính của từng nhân vật trong bức chạm để rồi có một tác phẩm hoàn hảo, mang nội dung tư tưởng sâu sắc, thể hiện cao độ đề tài định trước. Đó là những thành công nổi bật trong chạm gỗ ở đình Ngọc Canh.Hiện nay (2012) đình Ngọc Canh đang đi vào giai đoạn cuối cùng của công việc trùng tu và sẽ sớm hoàn thiện trong thời gian tới.

Căn cứ vào biên bản khảo lược di tích đình Ngọc Canh (năm 1983) và những bức ảnh do nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Kự (chụp năm 1998)   xin giới thiệu độc giả nghệ thuật điêu khắc đình Ngọc Canh qua những bức cốn.

Bức cốn nách số 1:

Bứcchạm này nằm giữa hai hàng cột lớn và cột nhỏ ở bên phải gian chính giữa tiền tế. Mặt trái còn có một ô hình vuông mỗi cạnh 0.5m. Bức này chạm một con thỏ dài 25cm đang ở tư thế vồ mồi, phía bên dưới là một con thỏ bé đang ngẩng lên.

Con chồng phía dưới nhỏ hơn con chồng phía trên có đục một con lân tóc bay ngược ra sau gáy, mình có vay như vảy rồng, đuôi xòe ra như đuôi cá. Ở các khoảng trống giữa các hình chạm, người nghệ sĩ dân gian đã khéo léo điểm vào các hình hoa lá, mây bay sóng nước khiến cho bức chạm được bố cục chặt chẽ và thêm sinh động.

Bức cốn nách số 2:

Đối diện với bức cốn số 1 có kích thước 1m20x0.60m. Mặt trái để trơn, còn mặt phải ở con chồng trên cùng chạm một con phượng ngậm hoa sen đang bay, con chồng dưới chạm nổi hai con thỏ ngồi đối diện nhau. Góc bên phải bức cốn chạm một con rùa đang bò. Con chồng phía dưới giáp xà nách chạm một con long mã miệng ngậm ngọc, chân trái giơ ra phía trước vờn quả cẩu. Bên trái là một đầu kìm, miệng ngậm chữ “THỌ”. Đầu kìm được chạm nổi, hai mắt tròn to lồi râu mép vểnh sang hai bên trông dữ tợn.

Bức cốn nách số 3:



Nằm giữa hai hàng cột cái và cột con ở phía trong thuộc bên phải gian chính giữa có kích thước 1m25x0.90m với đề tài tứ linh (Long- Ly- Quy- Phượng).Bức chạm được bố cục chặt chẽ và sinh động.

Trên cùng là một con phượng miệng cắp túi thơ đang sải cánh bay. Ở chính giữa bức chạm là “rồng cuốn thủy”. Một ngọn nước đang được hút cuồn cuộn vào miệng rồng, trong dòng nước có nhiều chú cá chép đang ngoi lên. Góc trái bức cốn là một con rùa đang núp dưới khóm sen, góc phải là một con lân đứng nghểnh lên nhìn rồng. Lấp những khoảng trống là những hình mây bay sóng nước.

Bức cốn nách số 4:

Đối diện với bức cốn số 3, có kích thước 1m25x0.90m mặt trái chạm nổi một con phượng càm chữ THỌ mặt phải chạm cảnh “mẫu long huấn tử hành vân” (rồng mẹ dạy rồng con đi trên mây). Bức chạm gồm: đầu rồng được chạm nổi hẳn lên, ria mép hình lưỡi mác chĩa sang hai bên trong dữ tợn, phía dưới là một rồng con mình lẩn khuất trong mây….

Bức cốn nách số 5:

Đây là bức chạm tiếp giáp tiền tế và trung tế thuộc gian chính giữa bên phải gồm hai phần:

-          Phần dưới là bức phù điêu chạm nổi hình con lân ngồi và hoa lá.

-          Phần trên là một bức tranh mầu có kích thước 2m70x1m25 vẽ cảnh làng quê sơn thủy hữu tình với ngôi nhà và lũy tre làng bên sông nước. Dưới sông là một chiếc thuyền câu, một người đứng chèo, một người đang ngồi câu (Bức tranh này bị bong sơn, nhiều nét không được rõ lắm).

Bức cốn nách số 6:

Đối diện với bức chạm số 5 có kích thước như bức số 5 (2m70x1m25) khắc gỗ cảnh TÙNG- LỘC. Một cây thông trước gió, dưới gốc thông là hai con hươu nhỏ đang nô đùa. Góc bên trái là cảnh MAI –ĐIỂU trên cây hoa mai có hai con chim đang hót.Bên dưới bức tranh, chạm nổi hai con rồng hai bên chầu vào một con rồng ở giữa càm chữ THỌ.  Hai bức tranh ở đây được bố cục và trang trí màu sắc rất hài hòa tươi mát.

Bức tranh số 5 và số 6 mang màu sắc nghệ thuật thời Nguyễn, song phần dưới bức tranh là phần chạm nổi rồng lân nghệ thuật thời Lê. Một sự khéo léo của hai phong cách nghệ thuật cuối Lê đầu Nguyễn đã để lại hai bức tranh đẹp và độc đáo mà chúng ta thấy hiếm có ở các ngôi đình giai đoạn này.

Bức cốn nách số 7:



Có kích thước 1m10x0.30m Bức chạm này ở bên trái gian cạnh. Mặt trái bức chạm chạm phượng càm chữ Thọ đang bay, những chiếc lông đuôi lả lướt như hành lá. Mặt  phải chạm một con kìm miệng ngậm hai chữ THỌ.   Một chữ gãy lại đè lên lưng một con long mã. Long mã đang đi về phía trước đầu ngoảnh lại như muốn đỡ lấy hai chữ THỌ.

Bức cốn nách số 8:

Nằm giữa hai hàng cột phía trước bên phải kích thước 1m10x0.60m. Mặt trái chạm tứ linh. Mặt phải chạm cá hoá rồng vờn ngọc, miệng ngậm hai chữ "THỌ".

 

Bức cốn nách số 9:

Nằm giữa hai hàng cột phía trước bên phải chính giữa có kích thước 1m10x0.60m. Mặt trái chạm tứ linh. Mặt phải chạm một con phượng miệng ngậm hai chữ KHANG- THỌ đang bay. Mặt trái chạm nổi 8 người cao khoảng 15cm, bố cục như sau.

Một người đội mũ cánh chuồn ngồi trên ghế bành nét mặt uy nghiêm, hai bên có hai người áo thụng đứng hầu, bên phải có một người cầm loa thổi. Chính giữa là một đầu rồng. Ở phần dưới góc trái bức cốn có hai người đứng dáng điệu như đang chỉ đường cho người đi sau cưỡi ngựa, đi sau người cưỡi ngựa là một người vác đàn tranh theo hầu. Bức chạm này có một con rắn bị uốn khúc đầu ngoảnh về bên phải hướng về chỗ thân đang bị một con rồng quắp.

Bức cốn nách số 10:

Bức này thuộc gian chính giữa đối diện với bức số 9 có kích thước 1m10x0.60 bên phải trên cùng đục 4 chữ Hán “Minh Xã Hưng Thịnh”. Con chồng nách phía trong chạm nổi 4 người cao khoảng 15-20cm. Một người đội mũ cánh chuồn tay cầm quạt ngồi trên ghế bành, dưới ghế là một người mặc áo thụng tay cầm đàn như đang gẩy cho người ngồi trên ghế nghe. Phía ngoài chạm một người mặt quần áo nai nịt gọn gàng đầu đội mũ hai tay dang ra trông như võ tướng, bên cạnh là một người đang thổi sáo

Con chồng phía ngoài bức cốn đục một con rồng có những nét vây cụm mây hình đao mác. Bên trên là một người to lớn đầu đội mũ rủ chấm tai. Hai tai có đeo đồ trang sức, hai tay giơ lên ngang đầu, bên dưới là một trẻ em đầu trọc cởi trần đóng khố hai chân quỳ xuống hai tay giơ lên chụm lại như đang cầu khẩn người kia một việc gì đó.

Mặt trái  bức cốn đục chữ “HƯNG” và ba chữ “VI TỰ QUÂN” với các nét chạm hình đao mác. Góc trái bức cốn chạm phượng cắp túi thơ đang bay.

Bức cốn nách số 11:

Bức này nằm giữa hàng cột cái và hàng cột con hàng hai bên phải đằng sau gian chính giữa, có kích thước 1m10x0.45, mặt trái chạm khắc đơn giản con chồng phía trên đục một đầu kìm, bên trên là lân ngậm ngọc. Mặt phải để trơn.

Bức cốn nách số 12:



Có kích thước 1m10x0.60 nằm giữa hàng cột cái và cột con bên phải gian cạnh. Tầng trên cùng chạm phượng cặp thư đang bay. Phía dưới chạm cảnh giữ trong lòng thuyền có ba cột chụm lại và 6 người được bố trí ở khoảng trống các cột. Một người đứng phía trên góc phải giơ tay kéo một người khác từ dưới lên,  ở góc phía trái có một người nằm tựa lưng vào khoang thuyền chân vắt chữ ngũ rất thoải mái, chính giữa lòng thuyền là một đôi trai gái cười rất vui vẻ đang cùng nhau ôm giữ cột buồm. Cũng trong bức cốn này ở con chồng phía ngoài đục  một người ngồi trên tòa sen như Phật bà hai tay giơ lên ngang đầu phía trái bức cốn có 4 người cao 15cm, hai người phía trong ngồi đối diện nhau, ở giữa để mâm quả. Con chồng phía ngoài chạm hai người trông như võ tướng hai chân dạng ra, một người ở tư thế rút kiếm nhìn người đối diện.

Bức cốn nách số 13:



Bức này nằm phía trong của gian cuối bên trái đại bái có kích thước 1m35x1m25 nội dung bức chạm được chia thành 4 phần như sau:

Phần 1: Chạm hai đô vật đang đánh vật bên ngoài có hai người đang  xem vật

Phần 2: Góc bên phải chạm một con lân ngoảnh đầu vào… hai người ở giữa bức cốn. Phía bên phải cạnh cột là một ông lão đang ngồi câu cá.

Phần 3:  Cạnh cột  chốn có một người to béo đang ngồi uống rượu, tiếp đó là hai người khiêng một con dê béo, chân buộc túm vào đòn khiêng đi đi, sau là một con chó sủa, một người cưỡi ngựa, bốn người đi theo hầu,hai người đi trước giang hai tay như múa, hai người di sau cầm dao. Tất cả mọi người mặt đều vui vẻ sau một cuộc đi săn thắng lợi trở về.

Phần 4: Chạm nổi một con lân, cưỡi trên lưng lân là một người mặc áo thụng, cạnh đó có một con kìm trên lưng cũng có một người cưỡi, tiếp đến là một con rồng, một con phượng cõng trên lưng một người đang thổi sáo.

Bức cốn nách số 14:

Nằm giữa hàng cột cái và cột con hàng bên phải phía ngoài gian cạnh gần gian chính giữa, ai 1m rộng 0m40, bức này chỉ chạm mặt trái. Con chồng phía trong bị mất. Con chồng phía ngoài chạm hai người ăn mặc như võ tướng tay cầm đao, một người cầm sách đọc, đầu ngoảnh xuống phía dưới nhìn con rồng đang nghểnh đầu lên.

Bức chạm số 15:

Đây là bức cốn nách nằm giữa hang cột cái và cột con bên phải đại bái có kích thước 1m30 x 0m45, bức chạm gồm 6 người cao từ 15 đến 20 cm. Con chồng giáp cột cái có chạm một mâm vuông ở giữa, trên là một mâm bồng nhỏ để một bát nước, một bát cơm, một be rượu. Ở hai bên có hai người đứng đối diện nhau, tay để vào mâm, bên dưới là một đứa trẻ cởi trần đóng khố khom lưng. Đối diện với em bé này là một người ngồi xếp bằng  tay cầm quạt. Con chồng nách phía trong đục hai người đối diện nhau, người phía trong đội mũ cánh chuồn mặc áo thụng, người phía ngoài đầu chit khăn tay giơ lên đầu.

 

Bức chạm số 16:



Bức cốn này nằm phía trong của gian cuối, bên phải toà trung tế. Bức này có kích thước 1m35 x 1m25. Bức chạm chia làm 4 tầng từ trên xuống như sau:

Tầng 1:

Chạm một người ngồi, đầu đội mũ quan văn hai bên có hai người hầu.

Tầng 2:

Chạm một người ngồi thẳng hàng.

Tầng 3:

Chạm một đầu kìm miệng há rộng, bờm gáy toả ra như lưỡi mác hai bên đầu kìm  có đục hai con  lân chầu vào giữa, ……về phía bên phải có đục 1 người đội mũ tay cầm gậy vung lên, một chân giơ ra phía trước.

Tầng 4:

Phần dưới cùng giáp xà ngang chạm 8 người, một người ngồi khoanh tay ngoảnh mặt ra ngoài về sau nhìn một người mặc áo thụng vai gánh hai hòm sách. Tiếp đó là một người cởi trần đóng khố quỳ hai đầu gối xuống hai tay giơ lên, sau đó là một người gánh đồ tay dắt ngựa đi.

Bức chạm số 17:

Bức này ở phía ngoài bên phải trung tế có kích thước có kích thước 1m65 x 1m25, cũng bố cục làm 4 phần:

Phần 1: Chạm một người mặc áo cà sa ngồi niệm Phật.

Phần 2: Chạm một đầu kìm ở giữa hai bên có hai người.

Phần 3: Chạm một người đứng dang chân, hai tay giơ lên như múa. Ở hai bên có chạm một con lân và trúc hoá rồng. Bên trái chạm hai người đang vật nhau, cạnh đó có một người đang đánh trống.

Phần 4: Một người đội mặt nạ như đang múa, tiếp đến là một con người chân cuốn xà cạp, tay cầm gậy mặc áo giáp đứng sau một con ngựa đang ở tư thế chuẩn bị cưỡi.

Ngoài ra ở tiền tế và trung tế còn có các bức chạm nhỏ ở đầu kẻ, xà nách, chạm đầu rồng, hoa lá, song nước, mây bay vv…

Hầu hết những bức chạm của đình Ngọc Canh, đều  mang nội dung từ cuộc sống lao động, vui chơi giải trí của nhân dân ta thế kỷ 18 như đánh vật, múa lân, giữ cột buồm, đi săn….những bức chạm này mang đậm nét đặc sắc thái của nền nghệ thuật chạm trổ và điêu khắc thời Hậu Lê.

Đình Ngọc Canh được trùng tu và sửa chữa nhiều vào đời Nguyễn cho nên cũng ảnh hưởng ít nhiều nét nghệ thuật của đời Nguyễn như những bức chạm long cuốn thuỷ, tứ linh, bức tranh sơn thuỷ, mai điểu.v.v..

Ở đây chúng ta thấy  một sự kết hợp và pha trộn hài hoà của hai phong cách cuối Lê đầu Nguyễn.

Hậu cung không có bức chạm nào mà toàn bộ đều bào trơn  đục nhẵn đơn giản, chỉ có ở đầu bẩy chạm hoa lá, sóng nước. v.v…

Hiện nay, đình Ngọc Canh đang được trùng tu do đó chưa thể vào bên trong để chụp lại những bức ảnh mới sau khi đình trùng tu. Trang nhà hươngcanh.wordpress.com  xin đăng tải trong thời gian tới.

Thứ Hai, 9 tháng 4, 2012

LÝ LỊCH DI TÍCH CHÙA KÍNH PHÚC



Phần địa giới thời hậu Lê thì chuyên viên Sở Văn Hóa Vĩnh Phúc là ông Nguyễn Chí Ninh đã nhầm, thực tế Hương Canh không giờ thuộc Bình Tuyền cả mà mãi năm 1890 Hương Canh vẫn thuộc Sơn Tây. Có lẽ ông theo sách  Địa Chí Vĩnh Phúc của Nguyễn Xuân Lân, NXB Sở Thông tin- Văn Hóa- Thể Thao Vĩnh Phúc nên đã nhầm.













Thứ Tư, 4 tháng 4, 2012

NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC ĐÌNH HƯƠNG CANH

Nghệ thuật điêu khắc đình Hương Canh trích trong sách "ĐIÊU KHẮC MÔI TRƯỜNG".































Tác giảThiện Tâm
 Nhan đềĐiêu khắc môi trường / Thiện Tâm
 Nơi xuất bảnH. : Xây dựng, 2003
 Mô tả vật lý119tr. : ảnh ; 24cm
 Phụ chú chungThiện Tâm là tên chung của hai tác giả: Khương Huân và Phạm Công Hoa
 
 Tóm tắtTrình bày những nguyên tắc về điêu khắc môi trường và những phân tích về các công trình điêu khắc môi trường cụ thể từ cột điều khắc đá rồng chùa Dạm, Thái Lạc, Bút Tháp, Tây Phương đến đình Thổ Hà-Diềm, Hương Canh, những bức ảnh minh hoạ các tác phẩm điêu khắc cổ